vkns’k 1- vfrfjDr dysDVj] tkatxhj pkaik ds izdj.k dzekad 48@v&6@2001&02 esa ikfjr vkns’k fnukad 22-5-2003 ds fo:) NRrhlx<+ Hkw&jktLo lafgrk] 1959 dh /kkjk 50 ds varxZr ;g iqujh{k.k izLrqr fd;k x;k gSA 2- iqujh{k.k vkosnu i= esa vk/kkj eq[;r% bl izdkj cryk;s x;s gSa %& v/khuLFk U;k;ky; dk vkns’k izdj.k esa miyC/k rF;ksa ,oa fof/k ds izko/kkuksa ds fo:) gSA O;ogkj dzekad 9&1@90 esa ikfjr fu.kZ; ,oa vkKfIr fnukad 3-2-97 ds fo:) O;ogkj vihy dzekd 112@97 ekuuh; mPp U;k;ky; ds le{k izLrqr fd;k tk pqdk gS] blfy;s mDr fu.kZ; ,oa vkKfIr i{kdkjksa ds e/; fu’p;kRed ,oa vafre u gksus ds dkj.k ukekarj.k dh dk;Zokgh iks”k.kh; ugha FkhA vukosndx.k }kjk izLrqr vkosnu i= varxZr /kkjk 32 N-x-Hkw-jk- lafgrk fnukad 18-9-2002 dks fujLr fd;k x;k] ftlds fo:) iqujh{k.k dh dk;Zokgh vukosndx.k }kjk vfrfjDr dysDVj ds U;k;ky; esa dh xbZ Fkh vkSj bl iqujh{k.k dk;Zokgh esa iwokZns’k fnukad 21-12-2000 ,oa fnukad 6-6-2002 tks fd fof/k ds izko/kku ds vuqlkj vof/k ckg~; gks pqdh Fkh] ij vkns’k djus dk {ks=kf/kdkj ugha Fkk D;ksafd varHkwZr ‘kfDr;ksa ds iz;ksx djus dk izko/kku ml ifjfLFkfr esa ykxw ugha gksrk] tgka vU; mipkj izkIr gksaA vfrfjDr dysDVj] tkatxhj us {ks=kf/kdkj ls ckgj tkdj fof/k ds izko/kkuksa ds fo:) vkns’k ikfjr fd;k gS ,oa 1984 jk-fu- 407 ds U;k; n`”Vkar dh vogsyuk dh gSA muds }kjk muds le{k izLrqr 1998 jk-fu- 279 ds U;kf;d n`”Vkar dh Hkh foospuk ugha dh xbZ gS rFkk iqujh{k.k Lohdkj djus ds fy;s fuosnu fd;k x;k gSA 3- vfrfjDr dysDVj] tkatxhj&pkaik ds izdj.k dzekad 48@v&6@2001&02 esa fnukad 22-5-2003 dks vkns’k ikfjr fd;k x;k gSA izdj.k lexz :i ls lw{e foospuk djus ds i’pkr~ vfrfjDr dysDVj us bl izdkj fu”d”kZ fn;s gSa %& ^^vij ftyk U;k;ky; }kjk izdj.k ds fujkdj.k fd;s tkus ij izdj.k dh lquokbZ fd;s tkus gsrq vkosnu iqujh{k.kdrkZ us izLrqr fd;k rc uk;c rglhynkj }kjk fnukad 6-6-2002 mPp U;k;ky; esa izdj.k ds fujkdj.k rd izdj.k LFkfxr j[kus tkus ij lgefr iznku djrs gq, iwoZ vkns’k dks fLFkj j[kdj LFkxu iznku dhA bl vkns’k ds fo:) iqujh{k.kdrkZ us dksbZ vkosnu ;k iqujh{k.k izLrqr ugha fd;k x;kA iqujh{k.kdrkZ us uk;c rglhynkj ds le{k /kkjk 32 e-iz- Hkw&jktLo lafgrk ds vkosnu izLrqr fd;kA /kkjk 32 ds varxZr pkgk x;k vuqrks”k iqufoZyksdu ds Js.kh esa vkrk gS blfy;s fof/k ds ea’kk ds vuq:i v/khuLFk U;k;ky; us /kkjk 32 dk vkosnu fujLr fd;kA blh ds fo:) esa ;g iqujh{k.k vkosnu izLrqr fd;k x;kA iqujh{k.kdrkZ }kjk izLrqr iqujh{k.k ugha fd;k x;kA iqujh{k.kdrkZ us uk;c rglhynkj ds le{k /kkjk 32 e-iz- Hkw&jktLo lafgrk ds vkosnu izLrqr fd;kA /kkjk 32 ds varxZr pkgk x;k vuqrks”k iqufoZyksdu ds Js.kh esa vkrk gS blfy;s fof/k ds ea’kk ds vuq:i v/khuLFk U;k;ky; us /kkjk 32 dk vkosnu fujLr fd;kA blh ds fo:) esa ;g iqujh{k.k vkosnu izLrqr fd;k x;kA iqujh{k.kdrkZ }kjk izLrqr iqujh{k.k fof/k ,oa rF; ds foijhr gksus ls fujLr fd;s tkus ;ksX; gSA mijksdr rdksZa ds ifjizs{; esa v/khuLFk U;k;ky; dk vfHkys[k izkIr dj voyksdu fd;k x;kA v/khuLFk U;k;ky; ds vkns’k fnukad 18-9-2002 esa fy[kk x;k fd e-iz-Hkw&jktLo lafgrk 1959 dh /kkjk 32 ds rgr iqu% dk;Zokgh gsrq vkosnu i= is’k fd;k x;kA D;ksafd bl U;k;ky; ds jktLo vkns’k i= fnukad 6-6-2002 ds }kjk izdj.k dh dk;Zokgh LFkfxr fd;s tkus gsrq vkns’k ikfjr fd;k tk pqdk gSA iqu% dk;Zokgh fd;k tkuk laHko ugha gSA vr% vkosnd i{k }kjk izLrq vkosnu i= fujLr fd;k tkrk gSA v/khuLFk U;k;ky; ds vkns’k i= fnukad 6-6-2002 dks fy[kk gS fd i{kdkjksa ds chp ekuuh; vij ftyk U;k;k/kh’k ds U;k;ky; ds okn Hkwfe ds laca/k esa gDdj lh ds dk;Zokgh yafcr gksuk crk;k x;k gSA mPp U;k;ky; tcyiqj us vukosnd rFkk vkifRrdrkZ }kjk vihy dh xbZ gS mijksDrkuqlkj ftyk U;k;ky; ,oa mPp U;k;ky; esa izdj.k yafcr gksus ds dkj.k vfxze dk;Zokgh fd;k tkuk mfpr ugha gSA bl izdj.k dks LFkfxr fd;k tkrk gSA mRrjoknh ds vf/koDrk us vius rdksZ esa Lohdkj fd;k gS vij ftyk U;k;k/kh’k ds ;gka yafcr izdj.k ds fujkdj.k gksus ij vkosndx.k us ml vk/kkj ij dk;Zokgh izkjaHk djus gsrq fuosnu fd;k gS mls Hkh flfoy U;k;ky;ksa esa izdj.k yafcr jgus ds dkj.k tc rd ogka ls dksbZ LFkxu vkns’k dk;Zokgh jksdus gsrq tkjh ugha fd;k tkrk gS rc rd jktLo U;k;ky; ds izdj.kksa esa dk;Zokgh LFkfxr j[kus dk dksbZ izko/kku ugha gSA bl izdj.k esa tcfd vij ftyk U;k;k/kh’k ds U;k;ky; ls gd ls lacaf/kr fu.kZ; ikfjr fd;k tk pqdk gS ml ij vkxs dk;Zokgh jksdus dk dksbZ vkSfpR; ugha ,oa vkifRrdrkZ dksbZ rhljk O;fDr gS dksbZ vfHkfyf[kr i{kdkj Hkh ugha gS vr% izdj.k dks LFkfxr djrs gq, 6-6-2002 dks fn;k x;k vkns’k ,oa mldks fujarjrk esa 18-9-2002 fn;k x;k vkns’k U;k;laxr ,oa fof/k vuqdwy u gksus ds dkj.k fLFkj j[ks tkus ;ksX; ugha gS vr% nksuksa vkns’kksa dks fujLr djrs gq, izdj.k esa vfxze dk;Zokgh tkjh j[ks tkus gsrq v/khuLFk U;k;ky; dks funsZf’kr fd;k tkrk gSA iqujh{k.k Lohdkj fd;k tkrk gSA** vr% izdj.k dks LFkfxr djrs gq, 6-6-2002 dks fn;k x;k vkns’k ,oa mldks fujarjrk esa 18-9-2002 fn;k x;k vkns’k U;k;laxr ,oa fof/k vuqdwy u gksus ds dkj.k fLFkj j[ks tkus ;ksX; ugha gS vr% nksuksa vkns’kksa dks fujLr djrs gq, izdj.k esa vfxze dk;Zokgh tkjh j[ks tkus gsrq v/khuLFk U;k;ky; dks funsZf’kr fd;k tkrk gSA iqujh{k.k Lohdkj fd;k tkrk gSA** 4¼1½- vkosfndk dh vksj ls fo}ku vf/koDrk Jh iou prqosZnh us izdj.k esa rdZ izLrqr fd;sA vukosnd dzekad 4 dh vksj ls fyf[kr rdZ izLrqr fd;k x;k gSA vukosnd dzekad 1] 2] 3] 5 ,oa 6 ds fo:) ,d i{kh; dk;Zokgh dh xbZ gSA 4¼2½- vkosfndk ds fo}ku vf/koDrk us vius rdZ ds le; eq[;r% izdj.k ds rF;ksa ,oa vkosnu i= esa mfYyf[kr iqujh{k.k ds vk/kkjksa dk gh mYys[k fd;sA vr% mUgsa nksgjkus dh vko’;drk ugha gSA muds }kjk 1984 jk-fu- 407 dk U;kf;d n`”Vkar izLrqr djrs gq, iqujh{k.k Lohdkj djus dk fuosnu fd;k x;k gSA 4¼3½- vukosnd dzekad 4 dh vksj ls izLrqr fyf[kr rdZ dk ifj’khyu fd;k x;kA fyf[kr rdZ dh dafMdk dzekad 1] 2 ,oa 3 izdj.k ds rF;ksa ls lacaf/kr gksus ls mUgsa mYys[k djus dh vko’;drk ugha gSA fyf[kr rdZ esa ;g Hkh mYys[k fd;k x;k gS fd D;k v/khuLFk jktLo U;k;ky; vukosndx.k ds i{k esa ikfjr l{ke vij ftyk U;k;k/kh’k] tkatxhj ds fu.kZ; ,oa vkKfIr ,oa mlds ifjikyu esa dh xbZ dk;Zokgh ds QyLo:i jktLo vfHkys[k esa muds LoRo ds v/khu ukekarj.k djuk ck/; gSA ;k nhokuh U;k;ky; dh vkKfIr ,oa fu.kZ; jktLo U;k;ky; ij ca/kudkjh gSA l{ke U;k;ky; ls ukekarj.k dk;Zokgh ds fo:) dksbZ LFkxu izkIr ugha gS] ,slh fLFkfr esa nhokuh U;k;ky; dh fMdzh dk ifjikyu djuk vko’;d gSA muds }kjk ;g Hkh mYys[k fd;k x;k gS fd O;ogkj U;k;ky; }kjk ikfjr vkKfIr ,oa fu.kZ; jktLo U;k;ky; ij ca/kudkjh gSA jktLo U;k;ky;ksa dks nhokuh U;k;ky; }kjk ikfjr fu.kZ; ,oa vkKfIr ds vuqlkj ukekarj.k dk;Zokgh djuh pkfg;sA bl laca/k esa 2004¼2½ N-x-jk-fu- 4 ds U;kf;d n`”Vkar dk mYys[k fd;k x;k gSA vukosndx.k iz’uk/khu Hkwfe ds fcuk dkuwuh [kaMu ,dek= LoRok/kkjh gS ,oa muds i{k esa ikfjr fu.kZ; ,oa fMdzh ds ifjikyu esa vftZr LoRo ds vuqlkj izfdz;k ds vuq:i jktLo vfHkys[k esa viuk uke ntZ djkus ds fof/kd vf/kdkjh gSA mDr vf/kdkfjrk dks viq”V rdZ ds vk/kkj ij foyafcr djus dk dksbZ fof/kiw.kZ vf/kdkj ;kfpdkdrkZ dks izkIr ugha gSA iqujh{k.kdrkZ ;g fl) dj ikus esa vlQy jgh fd mRrjoknh ds i{k esa ikfjr i{k esa ikfjr fu.kZ; ,oa fMdzh ds ifjikyu esa vftZr LoRo ds vuqlkj izfdz;k ds vuq:i jktLo vfHkys[k esa viuk uke ntZ djkus ds fof/kd vf/kdkjh gSA mDr vf/kdkfjrk dks viq”V rdZ ds vk/kkj ij foyafcr djus dk dksbZ fof/kiw.kZ vf/kdkj ;kfpdkdrkZ dks izkIr ugha gSA iqujh{k.kdrkZ ;g fl) dj ikus esa vlQy jgh fd mRrjoknh ds i{k esa ikfjr fu.kZ; ,oa fMdzh ,oa mlds ifjikyu esa dh xbZ dk;Zokgh ‘kwU; ;k vd`r gSA bl laca/k esa muds }kjk l{ke U;k;ky; ls dk;Zokgh jksdus ds fy;s dksbZ vkns’k Hkh izkIr ugha fd;k x;k gSA muds }kjk 1990 jk-fu- 285] 25] 294] 1993 jk-fu- 21] 1994 jk-fu- 102] 273] 1988 jk-fu- 229 rFkk 2004 N-x-jk-fu- 47 ds U;kf;d n`”Vkar Hkh izLrqr fd;s x;s gSa rFkk iqujh{k.k dks fujLr djus ds fy;s fuosnu fd;k x;k gSA 5- mHk; i{k dh vksj ls izLrqr rdksZa ,oa U;kf;d n`”Vkarksa dks xaHkhjrk ls euu fd;k x;kA vfrfjDr dysDVj ds vkns’k ls ;g Li”V gS fd fdlh Hkh O;ogkj U;k;ky; esa izdj.k yafcr jgrs gq, jktLo U;k;ky; dks viuh dk;Zokgh jksd nsus dk dksbZ izko/kku ugha gS] tc rd fd l{ke U;k;ky; }kjk dk;Zokgh jksdus laca/kh dksbZ LFkxu vkns’k ikfjr u fd;k x;k gksA muds }kjk ;g Hkh ik;k x;k fd vij ftyk U;k;k/kh’k ds U;k;ky; ds gd ls lacaf/kr fu.kZ; ikfjr fd;k tk pqdk gS] ml ij vkxs dk;Zokgh jksdus dk dksbZ vkSfpR; ugha gS ,oa vkifRrdrkZ dksbZ rhljk O;fDr gS] dksbZ vfHkfyf[kr i{kdkj Hkh ugha gSA bu lHkh rF;ksa dh lw{e foospuk djus ds i’pkr~ fuEu U;k;ky; }kjk ikfjr vkns’k fnukad 6-6-2002 ,oa 18-9-2003 dks fujLr dj izdj.k esa vfxze dk;Zokgh tkjh j[kus ds fy, v/khuLFk U;k;ky; dks funsZf’kr fd;s gSaA v/khuLFk U;k;ky; us D;k oS/kkfud =qfV dh gS ;g crykus esa vkosfndk vlQy jgh gSA izdj.k esa vafre vkns’k vHkh ugha gqvk gS rFkk fofHkUu varfje vkosnu i=ksa dk fujkdj.k gh fd;k x;k gSA O;ogkj U;k;ky; ds }kjk LoRo dk fofu’p; dj nsus ds i’pkr~ jktLo U;k;ky; dks mlds vuq:i dk;Zokgh djuk vkKkid gS] tc rd fd l{ke U;k;ky; }kjk bl laca/k esa dksbZ LFkxu vkns’k ikfjr u fd;k tk;sA bl izdkj dk fu”d”kZ nsdj vfrfjDr dysDVj us dksbZ oS/kkfud =qfV ugha dh gSA muds }kjk izdj.k esa vfxze dk;Zokgh djus ds fy;s vknsf’kr dj dksbZ voS/kkfudrk ugha dh xbZ gSA vkosfndk dh vksj ls rdZ ds le; v/khuLFk U;k;ky; ds vkns’k esa D;k voS/kkfudrk gS bl laca/k esa dksbZ rdZ izLrqr ugha dksbZ LFkxu vkns’k ikfjr u fd;k tk;sA bl izdkj dk fu”d”kZ nsdj vfrfjDr dysDVj us dksbZ oS/kkfud =qfV ugha dh gSA muds }kjk izdj.k esa vfxze dk;Zokgh djus ds fy;s vknsf’kr dj dksbZ voS/kkfudrk ugha dh xbZ gSA vkosfndk dh vksj ls rdZ ds le; v/khuLFk U;k;ky; ds vkns’k esa D;k voS/kkfudrk gS bl laca/k esa dksbZ rdZ izLrqr ugha fd;k x;k gSA vukosndx.k dh vksj ls izLrqr U;kf;d n`”Vkarksa dks xaHkhjrk ls euu fd;k x;kA rF;ksa ds ifjizs{; esa mfYyf[kr U;kf;d n`”Vkar iz’uk/khu izdj.k esa ykxw gksuk ik;s tkrs gSaA 6- izdj.k lexz :i ls lw{e foospuk djus ds i’pkr~ vfrfjDr dysDVj] tkatxhj&pkaik ds izdj.k dzekad 48@v&6@2001&02 esa ikfjr vkns’k fnukad 22-5-2003 fof/klEer ik;k tkrk gS] vr% mls fLFkj j[kk tkrk gSA izLrqr iqujh{k.k fujLr fd;k tkrk gSA iqujh{k.k [kkfjt