vkns’k 1- vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] tkatxhj] ftyk tkatxhj&pkaik ds izdj.k dzekad 120@v&6@2000&01 esa ikfjr vkns’k fnukad 30-4-2002 ds fo:) NRrhlx<+ Hkw&jktLo lafgrk] 1959 dh /kkjk 44 ds varxZr ;g vihy izLrqr dh xbZ gSA 2- vihy vkosnu i= esa vk/kkj eq[;r% bl izdkj cryk;s x;s gSa %& v/khuLFk U;k;ky; }kjk ikfjr vkns’k fof/k ,oa rF; ds izfrdwy gSA v/khuLFk U;k;ky; }kjk ‘kkfeykrh [kkrs dks fcuk foHkktu fd;s ,d O;fDr }kjk vius va’k ls vf/kd laifRr dk olh;r djus ds i’pkr~ Hkh ,oa ,slk fu”d”kZ vkus ij Hkh izek.khdj.k dk iz’uk/khu vkns’k =qfViw.kZ gS] mDr vkns’k ij fjdkMZ nq:Lrh djuk Hkh mfpr ugha gSA mRrjoknhx.k us fjdkMZ nq:Lrh djkdj ,su dsu izdkjs.k laifRr dks fodz; djus dh ;kstuk Hkh rS;kj dj jgs gSaA mDr fLFkfr esa vihykFkhZ dks vkxs dfBukbZ;ksa dk lkeuk djuk iM+sxkA vihy Lohdkj djus ds fy;s fuosnu fd;k x;k gSA 3- vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] tkatxhj ftyk tkatxhj&pkaik ds izdj.k dzekad 120@v&6@2000&01 esa fnukad 30-4-2002 dks vkns’k ikfjr fd;k x;k gSA vuqfoHkkxh; vf/kdkjh us izdj.k dh lw{e foospuk djus ds i’pkr~ viuk fu”d”kZ bl izdkj fn;s gSa %& ^^fuEu U;k;ky; ds izdj.k dk ifj’khyu fd;k x;kA fuEu U;k;ky; us vihyh; U;k;ky; ds funsZ’k ds vuq:i leLr [kkrsnkjksa dks izdj.k esa i{kdkj cuk;k gSA fuEu U;k;ky; us leLr fgrc) i{kdkjksa dks fof/kor~ lwpuk nsdj izdj.k esa vkns’k ikfjr fd;k gSA fuEu U;k;ky; ds izdj.k esa layXu olh;rukek fnukad tuojh] 1999 iathd`r olh;rukek gSA bl olh;rukek ds lk{;x.k Jh fd’kksj dqekj lksuh ,oa jkts’k dqekj lksuh gSA fopkj.k U;k;ky; us nksuksa izek.kd xokgksa ds dFku fy, gSaA nksuksa izek.kd xokgksa us olh;rukek dks iw.kZr% fl) dj fn;k gSA vU; lg[kkrsnkjksa dks Hkh olh;rukek ds vk/kkj ij izek.khdj.k djus esa dksbZ vkifRr ugha gSA ek= d`”.kyky ds }kjk vkifRr dh xbZ gSA fuEu U;k;ky; ds vkns’k esa dksbZ =qfV ugha ikrk gwaA fuEu U;k;ky; dk vkns’k fnukad 13-8-2001 esa gLr{ksi djus dh vko’;drk ugha gksus ls fuEu U;k;ky; dk vkns’k fLFkj j[kk tkrk gS vihy [kkfjt dh tkrh gSA** 4¼1½- vihykFkhZ dh vksj ls fo}ku vf/koDrk Jh ,l-lh- oekZ] mRrjoknh dzekad 1 ls 4 dh vksj ls fo}ku vf/koDrk Jh uhydaB HkksbZ] mRrjoknh dzekad 5] 7] 9 o 10 dh vksj ls fo}ku vf/koDrk Jh larks”k lksuh rFkk mRrjoknh dzekad 6,oa 8 dh vksj ls fo}ku vf/koDrk Jh ,l-ih- lksuh us izdj.k esa fyf[kr rdZ izLrqr fd;s gSaA 4¼2½- vihykFkhZ dh vksj ls izLrqr fyf[kr rdZ dk xaHkhjrk ls ifj’khyu fd;k x;kA dafMdk dzekad dh vksj ls fo}ku vf/koDrk Jh uhydaB HkksbZ] mRrjoknh dzekad 5] 7] 9 o 10 dh vksj ls fo}ku vf/koDrk Jh larks”k lksuh rFkk mRrjoknh dzekad 6,oa 8 dh vksj ls fo}ku vf/koDrk Jh ,l-ih- lksuh us izdj.k esa fyf[kr rdZ izLrqr fd;s gSaA 4¼2½- vihykFkhZ dh vksj ls izLrqr fyf[kr rdZ dk xaHkhjrk ls ifj’khyu fd;k x;kA dafMdk dzekad 1 ls 2 izdj.k ds rF;ksa ls lacaf/kr gksus ls mUgsa djus dh vko’;drk ugha gSA fyf[kr rdZ esa ;g mYys[k fd;k x;k gS fd v/khuLFk U;k;ky; esa jktLo vfHkys[kksa esa vfHkfyf[kr bUnzkt ds vuqlkj i{kdkjksa ds fcuk lgefr ,oa caVokjk ds izekf.kr lk{; ds fcuk e`rdk vfgY;kckbZ dh dqy laifRr esa 1@2 va’k dk LoRok/kkjh ,oa vkf/kiR;/kkjh gksuk fu:fir dj =qfV dh gSA v/khuLFk U;k;ky; dks vihykFkhZ ds dFku dks fof/k vuqdwy ekudj Lohdkj djuk vko’;d FkkA izFke fcanq ;g Fkk fd iz’uk/khu olh;r e`rdk vfgY;kckbZ }kjk fof/kor~ fu”ikfnr fd;k x;k gS rFkk f}rh; okn fcanq ;g Fkk fd e`rdk vfgY;kckbZ dks jktLo vfHkys[k esa vfHkfyf[kr fd;s x;s bUnzkt ds fo:) vfgY;kckbZ dks izkIr gksus okys 1@5 va’k ls vf/kd 1@2 va’k dk olh;r djus dk vf/kdkj fdl izdkj FkkA v/khuLFk U;k;ky; esa mDr oS/kkfud iz’uksa dks fujkdj.k djrs le; fof/kd izko/kku dk ikyu djuk vko’;d Fkk] fdarq ,slk ugha fd;k x;k ftlds QyLo:i iz’uk/khu vkns’k =qfViw.kZ gSA v/khuLFk U;k;ky; dks ;g ekuuk Fkk fd vius vf/kdkj ;k va’k ls vf/kd laifRr dk varj.k ugha fd;k tk ldrk ,oa voS/k varj.k ds }kjk nwljs va’k/kkjh ds fgLls dks izHkkfor ugha fd;k tk ldrkA bl laca/k esa muds }kjk 1988 jk-fu- 222] 1991 jk-fu- 23] 1991 e-iz-oh-uksV 135 rFkk 1985 jk-fu- 120 ds U;kf;d n`”Vkarksa dk mYys[k djrs gq, vihy Lohdkj djus dk fuosnu fd;k x;kA 4¼3½- mRrjoknh dzekad 1 ls 4] mRrjoknh dzekad 6 ,oa 8 rFkk mRrjoknh dzekad 5] 7] 9 o 10 dh vksj ls fyf[kr rdZ izkIr gq, gSaA bl izdkj mRrjoknhx.k dh vksj ls rhu fyf[kr rdZ izkIr gq, gSa] mudk v/;;u fd;k x;kA fyf[kr rdksZa esa eq[;r% bl izdkj mYys[k & mRrjoknh dzekad 1 ls 4 }kjk fopkj.k U;k;ky; ds le{k izLrqr bdjkjukek fnukad 24-10-99] ftldk fu”iknu fd;k tkuk vihykFkhZ us Lohdkj fd;k gS] ls Hkh vkilh caVokjs dh iqf”V gksrh gSA bu dkj.kksa ls fopkj.k U;k;ky; ,oa izFke vihyh; U;k;ky; us vkilh caVokjk gksuk izekf.kr ekudj dksbZ =qfV ugha dh gSA nksuksa v/khuLFk U;k;ky;ksa esa dksbZ voS/kkfudrk ugha dh gSA fof/k ds ekU; ls 4 }kjk fopkj.k U;k;ky; ds le{k izLrqr bdjkjukek fnukad 24-10-99] ftldk fu”iknu fd;k tkuk vihykFkhZ us Lohdkj fd;k gS] ls Hkh vkilh caVokjs dh iqf”V gksrh gSA bu dkj.kksa ls fopkj.k U;k;ky; ,oa izFke vihyh; U;k;ky; us vkilh caVokjk gksuk izekf.kr ekudj dksbZ =qfV ugha dh gSA nksuksa v/khuLFk U;k;ky;ksa esa dksbZ voS/kkfudrk ugha dh gSA fof/k ds ekU; fl)karksa ds vuqlkj ;fn dksbZ lg[kkrsnkj vkilh foHkktu dks vLohdkj djrk gS rks vLohdkj djus okys dks nhokuh U;k;ky; ls fujkdj.k djkus dk funsZ’k nsdj jktLo U;k;ky; dks ukekarj.k dj ldus dk vf/kdkj fn;k x;k gSA bl vf/kdkj ds varxZr fopkj.k U;k;ky; ,oa izFke vihyh; U;k;ky; esa caVokjk gksuk ekudj ukekarj.k vkns’k ikfjr fd;k gS] vr% og vkns’k fdlh Hkh n`f”V ls gLr{ksi ;ksX; ugha gSA bl lanHkZ esa 1999 jk-fu- 332 ,oa 1971 jk-fu- 475 ds U;kf;d n`”Vkarksa dk mYys[k fd;k x;k gSA izFke vihyh; U;k;ky; }kjk fn;s x;s fu”d”kZ dks vihykFkhZ us vihy vof/k ds vanj lE;d :i ls vkns’k dh izekf.kr izfrfyfi izLrqr ugha fd;k gS] blfy;s vihy fopkj.k ;ksX; ugha gSA bl lanHkZ esa 1988 jk-fu- 97 dk U;kf;d n`”Vkar mYys[k fd;k x;k gSA vihykFkhZ dh ;g vihy bl vk/kkj ij Hkh vLohdkj fd;s tkus ;ksX; gS fd vihykFkhZ fopkj.k U;k;ky; ,oa izFke vihyh; U;k;ky; esa fgrc) i{kdkj jgkA vfHkfyf[kr lg [kkrsnkj ‘kkafrckbZ csok nsopj.k dks bl vihy esa i{kdkj ugha cuk;k x;kA vihy rF;ksa ,oa fof/kd n`f”V ls izpyu ;ksX; ugha gSA nksuksa U;k;ky;ksa ds fu”d”kZ leorhZ gksus ls vihy vLohdkj dj [kkfjt fd;s tkus yk;d gSA bl lanHkZ esa 1988 jk-fu- 4] 1987 jk-fu- 177 rFkk 1961 jk-fu- 428 ds U;kf;d n`”Vkarksa dks mYys[k fd;k x;k gSA mRrjoknh dzekad 6 ,oa 8 dh vksj ls izLrqr fyf[kr rdZ esa eq[;r% oS/kkfud fcanq ;g mYys[k fd;k x;k gS fd tgka rd olh;rukek fnukad 5-1-99 ds fu”iknu dk iz’u gS rks bu mRrjokfn;ksa dk vfHkdFku gS fd e`rdk vfgY;kckbZ us mDr olh;rukek dks LosPNkiwoZd fcuk dksbZ vuqfpr izHkko ds fu”ikfnr fd;k gS] tks vihykFkhZ lfgr bu mRrjokfn;ksa dh tkudkjh esa olh;rukek ds fnukad ls gh gSA olh;r’kqnk laifRr dh ,dek= vf/kdkfj.kh vfgY;kckbZ gh Fkh] ,slh fLFkfr esa nksuksa v/khuLFk U;k;ky;ksa us olh;rukek dks vf/kd`r O;fDr }kjk fu”ikfnr djuk ekudj tks vkns’k ikfjr fd;s gSa] og vkns’k fdlh Hkh n`f”V ls gLr{ksi ;ksX; ugha gSA mRrjoknh dzekad 5] 7] 9 ,oa 10 dh vksj ls izLrqr fyf[kr rdZ esa eq[; oS/kkfud ;g mYys[k fd;k x;k gS fd olh;r’kqnk laifRr dh ,dek= vf/kdkfj.kh vfgY;kckbZ gh Fkh] ,slh fLFkfr esa nksuksa v/khuLFk U;k;ky;ksa us olh;rukek dks vf/kd`r O;fDr }kjk fu”ikfnr djuk ekudj tks vkns’k ikfjr fd;s gSa] og vkns’k fdlh Hkh n`f”V ls gLr{ksi ;ksX; ugha gSA mRrjoknh dzekad 5] 7] 9 ,oa 10 dh vksj ls izLrqr fyf[kr rdZ esa eq[; oS/kkfud ;g mYys[k fd;k x;k gS fd vihykFkhZ us bl vihy esa ‘kkafrckbZ] tks fopkj.k U;k;ky; esa vukosnd dzekad 8 ,oa izFke vihyh; U;k;ky; esa mRrjoknh dzekad 11 Fkh] dks i{kdkj ds :i esa la;ksftr ugha fd;k gS tcfd fof/k ds vuqlkj v/khuLFk U;k;ky; esa i{kdkj jgs leLr O;fDr;ksa dks vihy esa i{kdkj cuk;k tkuk vko’;d gksrk gSA bl izdkj vko’;d i{kdkj ds vHkko esa rFkk nksuksa v/khuLFk U;k;ky;ksa ds fu”d”kZ leorhZ gksus ds dkj.k ;g vihy Lohdkj fd;s tkus yk;d ugha gSA rFkk vihy [kkfjt fd;s tkus ds fy, fuosnu fd;k x;k gSA 5- mHk; i{k dh vksj ls izLrqr fyf[kr rdksZa ,oa muesa mfYyf[kr U;kf;d n`”Vkarksa dks xaHkhjrk ls ifj’khyu fd;k x;kA vfrfjDr rglhynkj] tkatxhj ds izdj.k dzekad 69@v&6@1998&99 ,oa vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] tkatxhj ds izdj.k dzekad 120@v&6@2000&01 ds ewy fjdkMksZa dks lw{erk ls v/;;u fd;k x;kA izdj.k lexz :i ls lw{e foospu djus ls ;g Li”V gksrk gS fd iz’uk/khu izdj.k olh;r ls lacaf/kr gS rFkk nksuksa v/khuLFk U;k;ky;ksa us iathd`r olh;r dks vuqizek.kd xokgksa }kjk izekf.kr ekU; fd;s gSa rFkk olh;r dks oS/kkfud :i ls fl) ekU; fd;k x;k gSA vihy dk eq[; vk/kkj ;g gS fd laifRr ‘kkfey ‘kjhd Fkh] fgLlsnkjh ds :i esa olh;rdrkZ dks dsoy 1@5 va’k dh ik=rk Fkh] fdarq mlus dqy laifRr ds 1@2 va’k dh olh;r dh gSA vihykFkhZ ds vihy vkosnu i= ds vk/kkjksa dks lw{e foospu djus ls ;g ckr Li”V gks tkrh gS fd vihykFkhZ us fu”ikfnr olh;rukek dks pqukSrh ugha nh gS vkSj u gh olh;r ds ckjs esa muds }kjk dksbZ vkifRr yh xbZ gSA dsoy muds }kjk okn laifRr esa 1@5 va’k ds fo:) 1@2 va’k dks olh;r djus dh vkifRr gSa blls Li”V gS fd vihykFkhZ dk eq[; okn iz’u LoRo ls lacaf/kr gSA LoRo ds oknfcanq ds fujkdj.k dk vf/kdkj jktLo U;k;ky;ksa dks ugha gSA mUgsa LoRo dk fujkdj.k l{ke U;k;ky; ls djkuk pkfg;s FkkA tgka rd olh;r dk iz’u gS] muds }kjk bl laca/k esa dksbZ pqukSrh ugha nh xbZ gS vkSj u gh dksbZ oS/kkfud vkifRr dh xbZ gSA vihykFkhZ ds fyf[kr rdZ esa Hkh bl laca/k esa ls lacaf/kr gSA LoRo ds oknfcanq ds fujkdj.k dk vf/kdkj jktLo U;k;ky;ksa dks ugha gSA mUgsa LoRo dk fujkdj.k l{ke U;k;ky; ls djkuk pkfg;s FkkA tgka rd olh;r dk iz’u gS] muds }kjk bl laca/k esa dksbZ pqukSrh ugha nh xbZ gS vkSj u gh dksbZ oS/kkfud vkifRr dh xbZ gSA vihykFkhZ ds fyf[kr rdZ esa Hkh bl laca/k esa dksbZ oS/kkfud fcanq ugha mBk;k x;k gSA nwljh vksj mRrjoknhx.k dh vksj ls izLrqr fyf[kr rdZ esa olh;r ls lacaf/kr oS/kkfud fcanqvksa dk Li”V mYys[k fd;k x;k gS rFkk vihykFkhZ }kjk v/khuLFk U;k;ky; eas i{kdkj jgs O;fDr;ksa dks vihy esa i{kdkj ugha cukus ds ckjs esa Hkh vkifRr izLrqr dh xbZ gS rFkk oS/kkfud izko/kkuksa ds fo:) gksus ds dkj.k vihy pyus ;ksX; ugha gSA bl izdkj mYys[k fd;k x;k gSA mRrjoknhx.k dh vksj ls izLrqr fyf[kr rdZ esa ;g oS/kkfud iz’u Hkh mBk;k x;k gS fd nksuksa v/khuLFk U;k;ky;ksa ds fu”d”kZ leorhZ gS] blfy;s iz’uk/khu izdj.k esa leorhZ fu”d”kZ okys vkns’k esa gLr{ksi djus dh vko’;drk ugha gSA vihykFkhZ dh vksj ls izLrqr fyf[kr rdZ esa bl lanHkZ esa dksbZ rF; ;k rdZ ugha fn;k x;k gSA leorhZ fu”d”kZ okys vkns’k esa rHkh gLr{ksi d;k tk ldrk gS tc mlesa dksbZ xaHkhj oS/kkfud ;k rF;kRed =qfV gksA bldk izek.k Hkkj vihykFkhZ ds mij Fkk] fdarq vihykFkhZ dh vksj ls lanHkZ esa dksbZ rdZ izLrqr ugha fd;k x;k gSA 6- izdj.k lexz :i ls lw{e foospuk djus ds i’pkr~ vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] tkatxhj] ftyk tkatxhj&pkaik ds izdj.k dzekad 120@v&6@2000&01 esa ikfjr vkns’k fnukad 30-4-2002 fof/k lEer ik;k tkrk gS] vr% mlesa gLr{ksi djus dh dksbZ vko’;drk ugha gSA izLrqr vihy fujLr dh tkrh gSA vihy [kkfjt