vkns’k 1- dysDVj] ljxqtk ds izdj.k dzekad 82@v&23@2002&03 esa ikfjr vkns’k fnukad 11-8-2003 ds fo:) NRrhlx<+ Hkw&jktLo lafgrk] 1959 dh /kkjk 50 ds varxZr ;g iqujh{k.k izLrqr fd;k x;k gSA 2- iqujh{k.k ds vk/kkj eq[;r% bl izdkj cryk;s x;s gSa %& ^^dysDVj] ljxqtk@vfrfjDr dysDVj] ljxqtk ds }kjk ikfjr vkns’k fnuakd 17-7-73 dks fcuk ofj”B vf/kdkjh ls vuqefr izkIr fd;s dysDVj] ljxqtk dks iqufoZyksdu djus dk {ks=kf/kdkj ugha FkkA vkns’k fnukad 17-7-73] ftlesa vkosndx.k ds i{k esa Hkwfe dz; gsrq vuqefr nh tkdj izdj.k uLrhc) fd;s tkus ds i’pkr~ vU; fdlh O;fDr }kjk lkaB&xkaB dj vfHkys[kksa esa tkylkth dh xbZ gS ftldk dksbZ oS/kkfud ewY; ugha gS vkSj mls vk/kkj ekudj ikfjr vkns’k fujLr fd;s tkus ;ksX; gSA vkns’k fnukad 17-7-73 ds laca/k esa o”kZ 1968 esa vkifRr dh xbZ FkhA mUgsa ml le; l{ke vf/kdkjh ls vuqefr izkIr djuk Fkk] ,slk ugha fd;k x;k gS blfy;s vkns’k fujLrh ;ksX; gSA oknxzLr Hkwfe ij dz; fnukad 18-7-73 ds i’pkr~ vkosndx.k ‘kkafriw.kZ dkfct gS ,oa [ksrh ckM+h dj jgs gSaA mUgsa csn[ky fd;s tkus ls viwj.kh; {kfr gksxhA iqujh{k.k Lohdkj djus ds fy;s fuosnu fd;k x;k gSA** 3- dysDVj] ljxqtk ds izdj.k dzekad 82@v&23@2002&03 esa ikfjr vkns’k fnukad 11-8-2003 dks vkns’k ikfjr fd;k x;k gSA izdj.k dk lexz :i ls lw{e foospuk djus ds i’pkr~ dysDVj us bl izdkj fu”d”kZ fn;s gSa %& ^^izdj.k esa layXu nLrkostksa dk ifj’khyu fd;k rFkk mHk; i{k ds fo}ku vf/koDrk }kjk izLrqr rdZ ij fopkj fd;k x;kA bl izdj.k esa ,d ek= okn fcanq ;g gS fd D;k iz’uk/khu Hkwfe dks mRrjoknhx.k ds ikl fcdzh djus esa ewy HkwfeLokeh ds lkFk Ny diV gqvk gS \ vij dysDVj] ljxqtk ds izdj.k dzekad 35@v&21@72&73 esa layXu nLrkostksa rFkk vkns’k i= dk ifj’khyu fd;s tkus ij ik;k tkrk gS fd vkosnd rhtw vk- ghjkou xksaM+ us vius LokfeRo dh Hkwfe 3-78 ,dM+ esa ls 2-56 ,dM+ Hkwfe /khju o ek;k jke jtokj ds ikl fcdzh djus gsrq vkosnu i= izLrqr fd;k Fkk ftlesa fcdzh dk dkj.k ukxj cSy dz; djuk crk;k x;k gSA d`”kd dks ukxj cSy dh vko’;drk d`f”k dk;ksZa ds fy;s gksrh gSA pwafd HkwfeLokeh vius LokfeRo dh rhu fgLls dh Hkwfe esa ls nks fgLlk fcdzh djuk pkgrk Fkk blfy;s mldh vko’;drk xzkg~; ;ksX; ugha ekuh tk ldrh gSA blh rF; ij fopkj djrs gq, vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] lwjtiqj us vkosnd dks mDr Hkwfe fcdzh djus dh vuqefr iznku u djus dh vuq’kalk dh FkhA vij vko’;drk d`f”k dk;ksZa ds fy;s gksrh gSA pwafd HkwfeLokeh vius LokfeRo dh rhu fgLls dh Hkwfe esa ls nks fgLlk fcdzh djuk pkgrk Fkk blfy;s mldh vko’;drk xzkg~; ;ksX; ugha ekuh tk ldrh gSA blh rF; ij fopkj djrs gq, vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] lwjtiqj us vkosnd dks mDr Hkwfe fcdzh djus dh vuqefr iznku u djus dh vuq’kalk dh FkhA vij dysDVj us Hkh vkns’k i= ij eatwjh ugah nh tk;s vafdr dh gSA ijarq mls dkV fn;k x;k gSA vkns’k i= ij tks dfVax fd;k x;k gS] mlds lR;kiu Lo:i tks gLrk{kj fd;k x;k gS] og izdj.k esa ikfjr vksn’k fnukad 16-7-73 ij fd;s x;s gLrk{kj ls fHkUu gSA mDr izdj.k esa ewy HkwfeLokeh rhtw dh iRuh d;klksa }kjk fnukad 6-4-1973 dks vkifRr izLrqr dh xbZ Fkh fd fcdzh dh tk jgh Hkwfe ds vykok tks tehu cp jgh gS og MkaM+ fdLe dh gS] ftlls muds ifjokj dk Hkj.k iks”k.k ugha gksxkA ijarq bl rF; ij vij dysDVj }kjk dksbZ fopkj ugha fd;k x;k gSA izdj.k esa layXu vkosnd rFkk mldh iRuh ds vkosnu i= ls Li”V gS fd nksuksa vf’kf{kr rFkk xkao ds d`”kd FksA vij dysDVj ds vkns’k i= fnukad 17-7-73 esa ;g Hkh mYys[k gS fd vkosnd dzsrk ls jde izkIr dj fy;k gS] tcfd izFke vkosnu i= esa vkosnd us mYys[k fd;k gS fd ;g izfrQy dh jkf’k esa ls 1@2 Hkkx vFkkZr~ :i;s 500-00 izkIr fd;k gS ‘ks”k jftLVªh ds le; ik;sxkA bl izdkj vkosnd dks izfrQy dh jkf’k okLro esa izkIr gqbZ vFkok ugha] Li”V ugha FkkA vij dysDVj dk vkns’k i= ftlesa eatwjh ugha nh tk;s] vuqfoHkkxh; vf/kdkjh ds izfrosnu dh iqf”V djrk Fkk ijarq bls fdl ifjfLFkfr esa dkVk x;k rFkk D;ksa dkVk x;k vkns’k esa Li”V ugha fd;k x;k gSA bl fLFkfr esa izdj.k esa vk;s mi;qZDr rF;ksa ds vk/kkj ij lafgrk dh /kkjk 165¼6½ ds rgr~ nh xbZ vuqefr ln~Hkkfod ugha ekuh tk ldrh gSA ,rnFkZ fuEu U;k;ky; }kjk ikfjr vkns’k =qfViw.kZ gksus ls fujLr fd;k tkrk gSA vihykFkhZ dh vihy Lohdkj dh tkrh gSA rglhynkj rn~uqlkj vfHkys[k nq:Lr djsa rFkk ekSds ij vihykFkhZ dks dCtk fnyk;k tkuk lqfuf’pr djsaA** 4¼1½- iqujh{k.kdrkZ dh vksj ls fo}ku vf/koDrk Jh ih- frokjh ,oa vukosndx.k dh vksj ls fo}ku vf/koDrk Jh ,- ih- lkgw us izdj.k esa rdZ izLrqr fd;sA mHk; i{k dh vksj ls izdj.k esa fyf[kr rdZ Hkh izLrqr fd;k x;k gSA 4¼2½- iqujh{k.kdrkZ dh vksj ls izLrqr fyf[kr rdZ djsa rFkk ekSds ij vihykFkhZ dks dCtk fnyk;k tkuk lqfuf’pr djsaA** 4¼1½- iqujh{k.kdrkZ dh vksj ls fo}ku vf/koDrk Jh ih- frokjh ,oa vukosndx.k dh vksj ls fo}ku vf/koDrk Jh ,- ih- lkgw us izdj.k esa rdZ izLrqr fd;sA mHk; i{k dh vksj ls izdj.k esa fyf[kr rdZ Hkh izLrqr fd;k x;k gSA 4¼2½- iqujh{k.kdrkZ dh vksj ls izLrqr fyf[kr rdZ dk ifj’khyu fd;k x;kA blesa ;g mYys[k fd;k x;k gS fd dysDVj] ljxqtk ds izdj.k dzekad 35@v&21@72&73 esa ikfjr vkns’k fnukad 17-7-73 ds vuqlkj tehu fodz; djus dh vuqefr iznku dh xbZ Fkh] vr% izdj.k esa lafgrk dh /kkjk 170&[k ds izko/kku dfFkr laO;ogkj ds laca/k esa vkdf”kZr ugha gksrs gSaA dfFkr laO;ogkj dks vukosnd }kjk l{ke izkf/kd`r vf/kdkjh ds le{k /kkjk 170&[k ds varxZr vkosnu i= fn;k x;k Fkk] tks fnukad 30-11-2002 dks xq.k nks”k ij [kkfjt fd;k x;k gSA vkSj ;g Bgjk;k x;k gS fd dfFkr laO;ogkj esa dysDVj dh vuqefr izkIr gSA vr% /kkjk 170&[k ds varxZr izdj.k pyus ;ksX; ugha gSA bl dkj.k izdj.k esa vukosnd ds fo:) jsltwfMdsVk dk fl)kar ykxw gksrk gSA oknxzLr Hkwfe ds laca/k esa l{ke vf/kdkjh }kjk fof/kor~ vuqefr nh tkdj dz; fd;k x;k gS] vr% yxHkx 28 o”kksZa ds varjky ds ckn led{k vf/kdkjh dysDVj dks iqu% izdj.k [kksyus dk vf/kdkj ugha gSA vkSj mudk vkns’k fnukad 11-8-2003 {ks=kf/kdkj jfgr gSA oknxzLr Hkwfe dh ewy Hkwfe Lokeh rhtw xksaM+ dh fu%larku e`R;q gqbZ gS vkSj vukosnd oknxzLr ehu ds ykyp esa vkdj 28 o”kZ ds i’pkr~ dfFkr vkosnu i= izLrqr fd;k gSA rhtwjke us vius thoudky esa vkosnd ds i{k esa fd;s x;s laO;ogkj ds laca/k esa dksbZ vkifRr ugha dh FkhA /kkjk 170&[k ds ifjizs{; esa dysDVj] ljxqtk@N-x- ‘kklu dks i{kdkj cuk;s tkus ds laca/k esa vukosnd }kjk fuEu U;k;ky; ds le{k mUgsa i{kdkj ugha cuk;k x;k Fkk fQj Hkh vkosndx.k us jktLo eaMy ds le{k fnukad 5-4-2005 dks dysDVj] ljxqtk dks i{kdkj cuk;s tkus dk vuqjks/k fd;k ftls vekU; fd;k x;k gS] vr% vkosndx.k dk d`R; ln~Hkkfod gSA iqujh{k.k Lohdkj fd;s tkus ds fy;s fuosnu fd;k gSA 4¼3½- vukosnd dh vksj ls izLrqr fyf[kr rdZ esa bl izdkj mYys[k fd;k x;k gS & lafgrk dh /kkjk 170&[k esa Li”V izko/kku gS fd fea;kn vf/kfu;e ds mica/k /kkjk 170&[k ds izko/kku ykxw ugha gksrs gSaA tgka rd ofj”B vf/kdkjh dk laca/k gS rks jkT; iky dh vf/klwpuk dzekad ,Q 16-1-81 fnuakd 15-4-1981 ykxw gksrk gSA dysDVj] ljxqtk }kjk izdj.k vukosnd dh vksj ls izLrqr fyf[kr rdZ esa bl izdkj mYys[k fd;k x;k gS & lafgrk dh /kkjk 170&[k esa Li”V izko/kku gS fd fea;kn vf/kfu;e ds mica/k /kkjk 170&[k ds izko/kku ykxw ugha gksrs gSaA tgka rd ofj”B vf/kdkjh dk laca/k gS rks jkT; iky dh vf/klwpuk dzekad ,Q 16-1-81 fnuakd 15-4-1981 ykxw gksrk gSA dysDVj] ljxqtk }kjk izdj.k esa iqufoZyksdu dh tks dk;Zokgh dh xbZ gS] mUgsa fof/k ds varxZr vf/kdkj izkIr gSaA vuqefr izkIr djus dh dksbZ vko’;drk ugha gSA iqujh{k.kdrkZx.k }kjk tks rdZ fn;k x;k gS fd iz’uk/khu izdj.k esa lafgrk dh /kkjk 170&[k ds izko/kku ykxw ugha gksrs gSa] og lgh ugha gSA lafgrk dh /kkjk 170&[k ds varxZr ifjlhek vf/kfu;e ds izko/kku ykxw ugha gksrs gSa] ftl dkj.k dfFkr varj.kdrkZ ds mRrjkf/kdkjh vkifRr izLrqr dj Ny diV ls izkIr Hkwfe dks okil izkIr dj ldrs gSa] D;ksafd vukosnd f’kopj.k varj.kdrkZ rhtjke ds HkkbZ dk yM+dk gS blfy;s mls vf/kdkj izkIr gSA dysDVj] ljxqtk ds izdj.k dzekad 35@v&21@72&73 vkns’k fnukad 17-7-73 ds lanHkZ esa ;g mYys[k fd;k x;k gS fd izdj.k ds vkMZj ‘khV ds voyksdu djus ls Li”V gS fd fnukad 15-1-72 dks vkns’k i= izkjaHk fd;k x;k gS tcfd vkfnoklh i{kdkj rhtwjke ds }kjk fnukad 28-12-72 dks vkosnu izLrqr fd;k x;k FkkA bl izdkj vkosnu izLrqr djus ds iwoZ gh vkns’k i= izkjaHk dj fn;k x;k] vr% eatwjh ds vkns’k i= fnuakd 16-7-73 dk voyksdu djus ls Li”V gS fd U;k;ky; }kjk vius vkns’k i= esa mYys[k fd;k x;k gS fd rhtwjke ‘kiFki= izLrqr djs fd mldk xqtkjk gks tk;sxk vkSj fnukad 16-7-73 gh vafre vkns’k ikfjr dj fn;k x;kA vkns’k i= esa eatwjh ugha fn;k tk;s Hkh mfYyf[kr gS] fdarq mls dkV fn;k x;k gS ftldk dksbZ dkj.k ys[kc) ugha gS rFkk vkns’k i= fnuakd 16-7-73 esa ‘kiFk is’k djus dk mYys[k gS fdarq rhtwjke }kjk rS;kj ‘kiFk i= fnukad 17-7-73 dk gSA bl izdkj ‘kiFk i= is’k djus ds iwoZ gh vkns’k ikfjr fd;k x;k gS] ftl dkj.k tks eatwjh ugha nh tk;s og dkV NkaV lgh gS] ftlds vk/kkj ij vkosnd dks dksbZ gd izkIr ugha gksrk gS] QyLo:i dysDVj }kjk ikfjr vkns’k fof/k ds vuqlkj gSA vukosnd }kjk 1995 jk-fu- 131 dk n`”Vkar mYys[k djrs gq, ;g mYys[k fd;k x;k gS fd izdj.k esa ;g Hkh vkns’k ikfjr fd;k x;k gS fd /kkjk 170&[k 2 dh mi/kkjk 1 ds v/khu vko’;d tkudkjh lanRr ugah dh xbZ gS] mi/kkjk 3 vkosnd dks dksbZ gd izkIr ugha gksrk gS] QyLo:i dysDVj }kjk ikfjr vkns’k fof/k ds vuqlkj gSA vukosnd }kjk 1995 jk-fu- 131 dk n`”Vkar mYys[k djrs gq, ;g mYys[k fd;k x;k gS fd izdj.k esa ;g Hkh vkns’k ikfjr fd;k x;k gS fd /kkjk 170&[k 2 dh mi/kkjk 1 ds v/khu vko’;d tkudkjh lanRr ugah dh xbZ gS] mi/kkjk 3 ds v/khu tkap djuk vko’;d ugha Hkwfe Lokeh vkfnoklh dks Hkwfe izR;kofrZr gks tk;sxhA vkosnd }kjk ;g cryk;k x;k gS fd og 500 :i;s eatwjh izkIr djus ds iwoZ jkf’k vnk fd;k gS rFkk ‘ks”k 500@& :i;s dc vnk fd;k bldk dksbZ mYys[k ugha gSA muds }kjk iwjk fodz; ewY; ugha fn;k x;k gSA vius rdZ ds leFkZu esa 1995 jk-fu- 377 Hkh izLrqr fd;k x;k gS rFkk izLrqr iqujh{k.k dks fujLr djus ds fy;s fuosnu fd;k x;k gSA vukosnd dh vksj ls izLrqr U;kf;d n`”Vkar bl izdkj gS %& 1995 jk-fu- 377 % ¼3½ Hkw&jktLo lafgrk 1959 ¼e-iz-½] /kkjk 170&d] 170&[k rFkk 51 & iwoZrj vkns’k & vkfnoklh ds lkFk Ny&diV fd;k x;k & ekeyk Loizsj.kk ls ;k vkosnu ij iqu% [kksyk tk ldrk gS & /kkjk 51 ds v/khu iqufoZyksdu dh vuqKk izkIr u djuk egRoghu gS & iwoZ U;k; dk otZu ughaA ¼4½ Hkw&jktLo lafgrk 1959 ¼e-iz-½] /kkjk 170&d rFkk 170&[k & bu mica/kksa ds vf/kfu;eu esa fo/kkf;dk dk mn~ns’; & vkfnokfl;ksa dks lkekftd U;k; fnykuk gS & bu mica/kksa ds dk;kZUo;u esa fdlh izdkj dh rduhdh ;k fof/k ds fdlh mica/k dk otZu ugha gSA 1995 jk-fu- 131 % ¼1½ Hkw&jktLo lafgrk 1959 ¼e-iz-½] /kkjk 170&[k ¼2½ & izHkko & mi/kkjk ¼1½ ds v/khu vko’;d tkudkjh lanRr ugha dh xbZ & mi/kkjk ¼3½ ds v/khu tkap djuk vko’;d ugha & Hkwfe Lo;eso vkfnoklh HkwfeLokeh dks izR;kofrZr gks tk;sxhA 1991 jk-fu- 78 voyafcrA ¼2½ Hkw&jktLo lafgrk ¼e-iz-½] /kkjk 170&[k rFkk 50 & bl mica/k ds v/khu dk;Zokgh esa i{kdkj & iqujh{k.k esa jkT; dks i{kdkj ugha cuk;k x;k & jkT; ,slh dk;Zokgh esa vko’;d i{kdkj gS & jkT; vko’;d i{kdkj ds vla;kstu ds dkj.k iqujh{k.k pykus ;ksX; ughaA ¼3½ Hkw&jktLo lafgrk 1959 ¼e-iz-½] /kkjk 50 rFkk 170&[k & iqujh{k.k esa i{kdkj & /kkjk 170&[k ds v/khu dk;Zokgh & jkT; vko’;d i{kdkj gS & jkT;] vko’;d i{kdkj ds vla;kstu ds dkj.k iqujh{k.k pykus ;ksX; ughaA mHk; i{k ds fo}ku vf/koDrkvksa }kjk izLrqr rdksZa] fyf[kr rdZ ,oa U;k; n`”Vkarksa dks xaHkhjrk ls v/;;u fd;k x;kA vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] lwjtiqj ds ughaA ¼3½ Hkw&jktLo lafgrk 1959 ¼e-iz-½] /kkjk 50 rFkk 170&[k & iqujh{k.k esa i{kdkj & /kkjk 170&[k ds v/khu dk;Zokgh & jkT; vko’;d i{kdkj gS & jkT;] vko’;d i{kdkj ds vla;kstu ds dkj.k iqujh{k.k pykus ;ksX; ughaA mHk; i{k ds fo}ku vf/koDrkvksa }kjk izLrqr rdksZa] fyf[kr rdZ ,oa U;k; n`”Vkarksa dks xaHkhjrk ls v/;;u fd;k x;kA vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] lwjtiqj ds izdj.k dz- 83@v&23@1999&2000 ,oa dysDVj] ljxqtk ds izdj.k foospuk djus ds i’pkr~ ,oa dysDVj] ljxqtk ds izdj.k dzekad 82@v&23@2002&03 esa ikfjr vkns’k fnukad 11-8-2003 esa fudkys x;s fu”d”kZ ds lw{e v/;;u ls Li”V gS fd rFkkdfFkr l{ke vf/kdkjh dh vuqefr ds lanHkZ esa dysDVj us rF;kRed rF;ksa ,oa fjdkMZ ds vk/kkj ij foLr`r foospuk dj vuqefr vkns’k dks fof/k ds fo:) ekuk gSA iz’uk/khu izdj.k esa iw.kZ izfrQy izkIr gksuk Hkh izekf.kr ugha gSA vukosnd dh vksj ls Hkh rdZ ds le; vuqefr ds lanHkZ esa dh xbZ dk;Zokgh esa fofHkUu izdkj dh dwVjpuk rFkk dkV&NkaV djus dk mYys[k fd;k x;k gS] tks dysDVj ds vkns’k ds fu”d”kZ esa fn;s x;s rF;ksa] tks fjdkMZ ij vk/kkfjr gS] ;s iqf”V gksrh gSA Li”V gS fd vuqefr u nsus dh vuq’kalk dj mls dkV&NkaV dj fdlh Hkh rjhds ls vuqefr izkIr dj iz’uk/khu laO;ogkj fd;k x;k gSA laO;ogkj esa iw.kZ izfrQy Hkh izkIr gksus dk dksbZ izek.k miyC/k ugha gSA blh n`f”V ls dysDVj us lafgrk dh /kkjk 165¼6½ ds varxZr nh xbZ vuqefr dks ln~Hkkfod ugha ekuk gS rFkk fuEu U;k;ky; }kjk ikfjr vkns’k =qfViw.kZ gksus ls ml vkns’k dks fujLr fd;k gSA dysDVj }kjk vuqfoHkkxh; vf/kdkjh ds vkns’k fnuakd 30-11-2002 dk Hkh voyksdu fd;k x;k gSA lafgrk dh /kkjk 170&[k¼3½ esa vuqfoHkkxh; vf/kdkjh dks fn;s x;s vf/kdkjksa dh U;kf;d foospuk ,oa U;kf;d mi;ksx fd;k tkuk ugha ik;k tkrk gSA dysDVj }kjk vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] lwjtiqj ds vkns’k fnukad 30-11-2002 dks fujLr dj dksbZ fof/kd =qfV ugha dh xbZ gSA iqujh{k.kdrkZ dh vksj ls izLrqr rdksZa esa ,slk dksbZ Bksl rF; ;k oS/kkfud vk/kkj ugha gS] ftlls fd laO;ogkj dks ln~Hkkfod ekuk tk ldsA 6- izdj.k dk lexz :i ls lw{e foospu djus ds i’pkr~ dysDVj] ljxqtk ds izdj.k dzekad 82@v&23@2002&03 esa ikfjr vkns’k fnukad 11-8-2003 fof/k lEer ik;k tkrk gS vr% mls fLFkj j[kk tkrk gSA iqujh{k.k [kkfjt