vkns’k 1- dysDVj] ftyk ljxqtk ds izdj.k dzekad 49@v&6@2002&03 esa ikfjr vkns’k fnukad 17-3-2004 ds fo:) ;g iqujh{k.k NRrhlx<+ Hkw&jktLo lafgrk] 1959 dh /kkjk 50 ds varxZr izLrqr fd;k x;k gSA ;g izdj.k rglhynkj] lwjtiqj ds izdj.k dzeakd 128@v&6@2002&03 esa iqufoZyksdu gsrq vuqefr ckcr~ izfrosnu fnuakd 15-7-2003 ,oa vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] lwjtiqj }kjk fnukad 21-7-2003 dks iqufoZyksdu dh vuqefr fn;s tkus ds QyLo:i mn~Hkwr gqvk gSA 2- iqujh{k.k vkosnu i= esa vk/kkj eq[;r% bl izdkj cryk;s x;s gSa %& rglhynkj] lwjtiqj }kjk vukosnd ds ukekarj.k dzekad 2 esa ikfjr vkns’k fnukad 4-2-2003 dks iqujkosnhx.k }kjk izLrqr vkosnu i= fnuakd 11-7-2003 ds vk/kkj ij iqufoZyksdu ;ksX; ekurs gq, fnukad 15-7-2003 dk tks vkns’k i= esa vkns’k ikfjr fd;k x;k Fkk og mHk; i{kksa dh lquokbZ i’pkr~ ikfjr fd;k x;k Fkk tks fof/klaxr Fkk] fdarq fnukad 15-7-2003 ds izfrosnu esa rglhynkj }kjk vukosnd ds izLrqr iqufoZyksdu vkosnu fnuakd 17-7-2003 ds vk/kkj ij izdj.k esa euekus rkSj ij fof/k ds fo:) :i ls jktLo izdj.k dzekad 46@v&6@91&92 ds ikfjr vkns’k fnukad 24-10-92 dh iqufoZyksdu dh vuqefr ckcr~ tks rF; izfrosnu esa uohu :i ls fiNys njokts ls tksM+k x;k mDr dk;Zokgh Loizsj.kk ls rglhynkj us fd;k ;k vukosnd ds vkosnu ij izkjaHk fd;k] ftlds laca/k esa dgha dksbZ ldkj.k mYys[k ugha gksus ls vkns’k fnukad 24-10-92 ds iqufoZyksdu dh dk;Zokgh gsrq Hkstk x;k izfrosnu nwf”kr gks tkrk gS rFkk vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] lwjtiqj }kjk iznRr iqufoZyksdu dh vuqefr vkns’k fnukad 21-7-2003 Hkh fof/k foijhr gksus ls fujLr fd;s tkus ;ksX; gSaA mDr fof/kd fcanqvksa ij dysDVj us dksbZ fopkj ugha fd;k] blfy;s muds }kjk ikfjr vkns’k fnukad 17-3-2004 fujLr fd;s tkus ;ksX; gSaA rglhynkj] lwjtiqj }kjk vukosnd ds izLrqr vkosnu i= fnukad 17-7-2003 ds vk/kkj ij izHkkfor gksdj iwoZ ds fuf.kZr jktLo izdj.k dzekad 46@v&6@91&92 esa ikfjr vkns’k fnuakd 24-10-92 ds iqufoZyksdu dh vuqefr gsrq izfrosnu izLrqr fd;k x;k] tks fof/k ds fo:) Fkk D;ksafd vukosnd }kjk izLrqr vkosnu i= fof/k le;kof/k 90 fnol ls vf/kd 12 o”kZ ds i’pkr~ izLrqr fd;k x;k FkkA mDr vkosnu i= ij fgrc) i{kdkjksa dh izkjafHkd lquokbZ Hkh ugha dh xbZ Fkh] blfy;s rglhynkj] lwjtiqj rFkk vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] lwjtiqj }kjk dh xbZ laiw.kZ dk;Zokgh fof/k ds fo:) gksus ls fujLr fd;s tkus ;ksX; gSA dysDVj] ljxqtk }kjk vkns’k fnukad 17-3-2004esa mDr fof/kd fcanqvksa ij dksbZ fopkj ugha fd;k x;k gS blfy;s mudk vkyksP; vkns’k fLFkj j[ks tkus ;ksX; ugha gSA rglhynkj] lwjtiqj us ;fn Loizsj.kk ls Hkh iqufoZyksdu dk;Zokgh dh xbZ Fkh] blfy;s rglhynkj] lwjtiqj rFkk vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] lwjtiqj }kjk dh xbZ laiw.kZ dk;Zokgh fof/k ds fo:) gksus ls fujLr fd;s tkus ;ksX; gSA dysDVj] ljxqtk }kjk vkns’k fnukad 17-3-2004esa mDr fof/kd fcanqvksa ij dksbZ fopkj ugha fd;k x;k gS blfy;s mudk vkyksP; vkns’k fLFkj j[ks tkus ;ksX; ugha gSA rglhynkj] lwjtiqj us ;fn Loizsj.kk ls Hkh iqufoZyksdu dk;Zokgh izkjaHk fd;s gSa rks mUgsa izk;osV i{kdkjksa ds e/; vf/kdkj laca/kh fookn ds ckjs esa iqufoZyksdu dk vf/kdkj oftZr Fkk] blfy;s rglhynkj ,oa vuqfoHkkxh; vf/kdkjh }kjk fn;k x;k vkns’k fof/k }kjk vftZr gS rFkk dysDVj] ljxqtk }kjk ikfjr vkns’k esa mDr fof/kd fcanqvksa dks voS/k :i ls utj vankt fd;k x;k gS rFkk bl rF; dks vius vkns’k ds i`”B dzekad 11 esa fufoZokn ekurs gq, iwoZ dk vkns’k izkax U;k; ds fl)kar ds vk/kkj ij ukekarj.k ckcr~ iqu% fopkj fd;s tkus ;ksX; ugha gSA blds rRdky ckn gh vius vkns’k esa ml vkns’k ds iqufoZyksdu dk vkns’k nsdj dysDVj }kjk ijLij fojks/kh nks er ,d gh dafMdk esa O;Dr dj fn;k x;k gS] tks fof/k ds fo:) gksus ls fujLr fd;s tkus ;ksX; gSA rglhynkj] lwjtiqj ,oa vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] lwjtiqj }kjk Hkw&jktLo lafgrk dh /kkjk 51 esa nf’kZr iqufoZyksdu ds vk/kkjksa esa fdlh vk/kkj ij iwoZ izdj.k dzekad 46@v&6@91&92 esa ikfjr vkns’k fnukad 24-10-92 ds iqufoZyksdu fd;s tkus ckcr~ fof/kd :i ls ekStwn u gksus ds ckotwn Hkh vf/kdkfjrkghu dk;Zokgh dh xbZ] ftls dysDVj] ljxqtk us vius vkns’k fnuakd 17-3-2004 esa utjvankt fd;s gSaA dysDVj] ljxqtk }kjk iqujkosnhx.k }kjk izLrqr iqujh{k.k izdj.k esa vukosnd }kjk izLrqr i`Fkd vkifRr vkosnu xzg.k djus dh oS/kkfud vf/kdkfjrk ugha Fkh D;ksafd mDr iqujh{k.k esa dsoy v/khuLFk U;k;ky; ds fof/kd =qfV;ksa ds laca/k esa fopkj djuk Fkk] fdarq dysDVj }kjk izFke fopkj.kh; U;k;ky; ds :i esa dk;Z djrs gq, vukosnd ds vkifRr vkosnu ftls mlds }kjk rglhynkj] lwjtiqj ds le{k izLrqr iqufoZyksdu vkosnu i= fnukad 17-7-2003 dks le; ls is’k ugha fd;k x;k Fkk] ij Hkh lquokbZ fd;k tkdj vkyksP; vkns’k fnuakd 17-3-2004 ikfjr fd;k x;k gS] tks fujLr fd;s tkus ;ksX; gSA rglhynkj] lwjtiqj ds }kjk izdj.k dzekad 46@v&6@91&92 esa ikfjr vkns’k fnukad 24-10-92 esa iqufoZyksdu dh vuqefr ckcr~ ikfjr izfrosnu fnuakd 15-7-2003 dks rFkk vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] lwjtiqj }kjk fn;s x;s voS/k vuqefr fnukad 21-7-2003 dks fujLr djrs gq, dysDVj] ljxqtk }kjk fof/k ds fo:) ikfjr vkns’k fnukad 17-3-2004] tks jktLo izdj.k dzekad 46@v&6@91&92 vkns’k fnukad 24-10-92 ds iqufoZyksdu dh vuqefr ls lacaf/kr lwjtiqj ds }kjk izdj.k dzekad 46@v&6@91&92 esa ikfjr vkns’k fnukad 24-10-92 esa iqufoZyksdu dh vuqefr ckcr~ ikfjr izfrosnu fnuakd 15-7-2003 dks rFkk vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] lwjtiqj }kjk fn;s x;s voS/k vuqefr fnukad 21-7-2003 dks fujLr djrs gq, dysDVj] ljxqtk }kjk fof/k ds fo:) ikfjr vkns’k fnukad 17-3-2004] tks jktLo izdj.k dzekad 46@v&6@91&92 vkns’k fnukad 24-10-92 ds iqufoZyksdu dh vuqefr ls lacaf/kr gS] dks fof/k foijhr gksus ls fujLr djus ds fy;s fuosnu fd;k x;k gSA ;g Hkh mYys[k fd;k x;k gS fd ukekarj.k dzekad 2 esa ikfjr vkns’k fnukad 4-2-2003 ds iqufoZyksdu dh vuqefr ds laca/k esa iqujkosnhx.k dks dksbZ vkifRr ugha gSA 3- dysDVj] ljxqtk ds izdj.k dzekad 49@v&6@2002&03 esa fnukad 17-3-2004 dks vkns’k ikfjr fd;k x;k gSA dysDVj us izdj.k dk lexz :i ls foospu djus ds i’pkr~ bl izdkj fu”d”kZ fn;s gSa %& ^^rglhynkj] lwjtiqj ds U;k;ky;hu izdj.k dzekad 128@v&6@2002&03 rFkk 1044@ch&121@02&03 esa layXu nLrkostksa ds voyksdu ls ik;k tkrk gS fd vkosndx.k }kjk fnukad 11-7-03 dks rglhynkj] lwjtiqj ds U;k;ky; esa vkosnu izLrqr fd;k tkdj voxr djk;k x;k fd vukosnd }kjk dz; dh xbZ Hkwfe [k-dz- 76@2 esa 0-093 dk fd;k x;k ukekarj.k fnukad 4-2-2003 =qfViw.kZ gS D;ksafd blh fodz;&i= ds vk/kkj ij izLrqr fd;s x;s ukekarj.k laca/kh vkosnu dks rRdkyhu rglhynkj] lwjtiqj }kjk izdj.k dzekad 46@v&6@91&92 esa ikfjr vkns’k fnukad 24-10-92 vuqlkj vLohdkj dj fn;k x;k gSa fnukad 11-7-2003 dks gh vukosnd }kjk Hkh rglhynkj] lwjtiqj ds U;k;kky; esa ,d vkosnu i= lafgrk dh /kkjk 115@116 ds rgr~ izLrqr fd;k tkdj fuosnu fd;k x;k gS fd] iz’uk/ku Hkwfe [k-dz- 76 dks uD’kk orZeku esa dkVk x;k gS og xyr gSA rFkk vkosnu esa nf’kZr ifjf’k”V&^c* vuqlkj uD’kk lq/kkj fd;k tk;s lkFk gh iz’uk/khu Hkwfe ij vkosndx.k }kjk fd;s tk jgs fuekZ.k dk;Z dks jksdk tk;sA rglhynkj] lqjtiqj vkosndx.k rFkk vukosnd }kjk izLrqr nksuksa vkosnu i=ksa dks ,d lkFk ;ksftr dj tkap dh dk;Zokgh izkjaHk dh xbZ rFkk vukosnd }kjk izLrqr nksuksa vkosnu i=ksa dks ,d lkFk ;ksftr dj tkap dh dk;Zokgh izkjaHk dh xbZ rFkk fnukad 15-7-2003 izfrosnu rS;kj fd;k tkdj izdj.k dzekad 128@v&6@02&03 dks lafgrk dh /kkjk 51 ds rgr~ iqufoZyksdu dh vuqefr iznkku djus gsrq Hkstk x;kA rglhynkj lwjtiqj ds izdj.k dzeakd 128@v&6@02&03 ds vkns’k i= fnukad 15-7-03 rFkk izfrosnu fnukad 15-7-03 ds voyksdu ls ik;k tkrk gS fd vkns’k i= esa rglhynkj us dsoy Lo;a }kjk ikfjr ukekarj.k vkns’k fnuakd 4-2-2003 dk iqufoZyksdu dh vuqefr pkgh gS tcfd izfrosnu esa Lo;a }kjk ikfjr dh /kkjk 51 ds rgr~ iqufoZyksdu dh vuqefr iznkku djus gsrq Hkstk x;kA rglhynkj lwjtiqj ds izdj.k dzeakd 128@v&6@02&03 ds vkns’k i= fnukad 15-7-03 rFkk izfrosnu fnukad 15-7-03 ds voyksdu ls ik;k tkrk gS fd vkns’k i= esa rglhynkj us dsoy Lo;a }kjk ikfjr ukekarj.k vkns’k fnuakd 4-2-2003 dk iqufoZyksdu dh vuqefr pkgh gS tcfd izfrosnu esa Lo;a }kjk ikfjr vkns’k fnukad 4-2-2003 ,oa iwokZf/kdkjh }kjk ikfjr vkns’k fnukad 24-10-92 dk Hkh iqufoZyksdu pkgk gSA bl izdj.k esa vkosndx.k us eq[; :i ls fcanq mBk;k gS fd rglhynkj] lwjtiqj dks vius iwokZf/kdkjh }kjk ikfjr vkns’k fnukad 24-10-92 dk iqufoZyksdu djus ds fy;s vuqefr ekaxus dk dksbZ vk/kkj gh ugha gSA bl laca/k esa vkosndx.k ds fo}ku vf/koDrk us vius rdZ ds leFkZu esa 2001 N-x-jk-fu- 35] 1995 jk-fu- 104] 2000 jk-fu- 161 dh vksj U;k;ky; dk /;ku vkd`”V djk;k gSA vkosndx.k ds fo}ku vf/koDrk }kjk izLrqr izFke U;k; n`”Vkar esa izfrikfnr U;k; fl)kar bl izdj.k esa ykxw ugha gksrs gSa D;ksafd bl izdj.k dh fLFkfr mlls fHkUu gS rglhynkj }kjk vius ikfjr vkns’k ds iwoZ dh fLFkfr dks jktLo vfHkys[k esa nq:Lr ugha djk;k gS yacs le; i’pkr~ iqufoZyksdu dh vuqefr dh ekax ugha dh tk ldrh ds lanHkZ esa vukosnd ds fo}ku vf/koDrk }kjk Hkh vius i{k leFkZu esa 2002 jk-fu- 359] 1995jk-fu- 118] 1994 jk-fu- 230 rFkk 1999 jk-fu- 401 esa izfrikfnr U;k; fl)kar dh vksj U;k;ky; dk /;ku vkd`”V djk;k gSA bl izdj.k esa ;g rF; fufoZokn gS fd ewy [k-ua- 76 jdck 0-372 gs- Hkwfe fodzsrkx.k dh la;qDr laifRr jghA ftldk caVokjk nks Hkkx esa gqvk 76@2 jdck 0-186 gs- rFkk 76@2 jdck 0-186 gs- bl Hkwfe dks rhu O;fDr;ksa }kjk dz; fd;k x;k gSA izFke varj.k 76@2 jdck 0-093 gs- dks de:nhu uked O;fDr }kjk rRi’pkr~ 76@2 esa 0-093 gs- dks vukosnd }kjk rFkk var esa 76@1 jdck 0-372 gs- gksrk gS vFkkZr~ ewy jdck ds cjkcj gh fodz; i= esa jdck vafdr gSA bu fodz;&i=ksa esa tks pkSgnh nh xbZ gS] mlds vuqlkj ekSds ij Hkwfe gks blh dk fookn gSA blh fcanq dks rglhynkj lwjtiqj }kjk vius izfrosnu fnukad 15-7-2003 esa fo’ys”k.k fd;k gSA izFke fodz;&i= ftls de:nhu uked O;fDr ds i{k esa fu”ikfnr gqvk gS esa vafdr pkSgnh dks vkosndx.k rFkk vukosnd }kjk lgh crk;k tk jgk gS] rglhynkj us vius izfrosnu esa fy[kk gS ;fn izFke fodz; i= ds pkSgnh dks lgh ekuk tkrk gS rks vukosndx.k ds fodz; i= esa rglhynkj lwjtiqj }kjk vius izfrosnu fnukad 15-7-2003 esa fo’ys”k.k fd;k gSA izFke fodz;&i= ftls de:nhu uked O;fDr ds i{k esa fu”ikfnr gqvk gS esa vafdr pkSgnh dks vkosndx.k rFkk vukosnd }kjk lgh crk;k tk jgk gS] rglhynkj us vius izfrosnu esa fy[kk gS ;fn izFke fodz; i= ds pkSgnh dks lgh ekuk tkrk gS rks vukosndx.k ds fodz; i= esa vafdr pkSgnh Hkh izHkkfor gksrh gS rFkk vkosndx.k ds fodz; i= esa nf’kZr pkSgnh rFkk de:nhu ds fodz; i= esa nf’kZr pkSgnh dks ,d lkFk ns[kk tkrk gS rks vukosnd dk fodz; i= izHkkfor gksrk gSA pwafd vukosnd }kjk Hkh iathc) fodz; i= esa ek/;e ls Hkwfe dz; dh xbZ gS blfy;s bl fodz; i= ds vk/kkj ij jktLo vfHkys[kksa esa mldk uke vafdr gks lafgrk dh /kkjk 110 ds rgr~ ik=rk j[krk gSA izdj.k esa tSlk fd nksuksa i{k o”kZ 1991&02 esa fookfnr Hkwfe ds uD’kk dh fLFkfr crkrs gSa bl fcanq ij tkap rHkh gks ldrh gS] tc rRdkyhu rglhynkj] lwjtiqj }kjk ikfjr vkns’k fnukad 24-10-92 dk iqufoZyksdu gksA ;fn bl vkns’k dk iqufoZyksdu ugha gksrk gS] ,slh fLFkfr esa vukosnd dk uke jktLo U;k;ky; jktLo vfHkys[kksa esa vafdr ugha jg ldrk gSA ,slh fLFkfr esa rglhynkj lwjtiqj }kjk U;k;fgr esa tks iz’uk/khu iqufoZyksdu dh vuqefr pkgh gS og mfpr ikbZ tkrh gSA f}rh; okn fcanq ds ifjizs{; esa vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] lwjtiqj }kjk ikfjr vkns’k fnukad 21-7-03 ds voyksdu ls ik;k tkrk gS fd rglhynkj lwjtiqj ds U;k;ky; ls izdj.k izkIr gksus ij izdj.k esa vk;s rF;ksa ij fopkj fd;s cxSj gh iz’uk/khu vkns’k fnukad 21-7-03 ikfjr dj fn;k x;k gS D;ksafd rglhynkj us vius izfrosnu fnukad 15-7-2003 esa Lo;a ds vkns’k fnukad 4-2-03 ,oa iwoZ vkns’k 24-10-92 dk iqufoZyksdu djus dh vuqefr pkgh gSA tcfd vuqfoHkkxh; vf/kdkjh us dsoy 24-10-92 dks ikfjr vkns’k dk gh iqufoZyksdu dh vuqefr lafgrk dh /kkjk 51 ds rgr~ nh gSA vkosndx.k ds fo}ku vf/koDrk us vius rdZ esa bl rF; dh vksj U;k;ky; dk /;ku vkd`”V djk;k gS fd fcuk fgrc) i{kdkjksa dks lqus iqufoZyksdu dh vuqefr lafgrk dh /kkjk 51 ds rgr~ ugha nh tk ldrh gSA bl lanHkZ esa muds }kjk U;k; n`”Vkar Hkh izLrqr fd;s x;s gSaA ijarq ;g rF; fufoZokn gS fd bl izdj.k esa tc rd iwoZ vkns’k izkax U;k; fl)kar ds vk/kkj ij lafgrk dh /kkjk 110 ds rgr~ iz’uk/khu Hkwfe ds ukekarj.k dh fcanq ij dksbZ fopkj gh ugha dj ldrs gSA ,slh fLFkfr ds rgr~ ugha nh tk ldrh gSA bl lanHkZ esa muds }kjk U;k; n`”Vkar Hkh izLrqr fd;s x;s gSaA ijarq ;g rF; fufoZokn gS fd bl izdj.k esa tc rd iwoZ vkns’k izkax U;k; fl)kar ds vk/kkj ij lafgrk dh /kkjk 110 ds rgr~ iz’uk/khu Hkwfe ds ukekarj.k dh fcanq ij dksbZ fopkj gh ugha dj ldrs gSA ,slh fLFkfr esa rglhynkj lwjtiqj vukosnd }kjk dz; dh xbZ iz’uk/khu Hkwfe ds ukekarj.k laca/kh ikfjr vkns’k fnukad 4-2-2003 dk Hkh iqufoZyksdu djus dh vuqefr fof/k vuqlkj fn;k tkuk pkfg;s FkkA bl izdkj vuqfoHkkxh; vf/kdkjh us vius vkns’k fnukad 21-7-2003 esa tks =qfV dh gS mldk ifjektZu lafgrk dh /kkjk 49¼3½ vuqlkj bl U;k;ky; }kjk fd;k tk ldrk gSA vr,o rglhynkj dks iz’uk/khu vkns’k fnukad 4-2-03 dk Hkh iqufoZyksdu djus dh vuqefr iznku dh tkrh gS lkFk gh ;g Hkh vknsf’kr fd;k tkrk gS fd iz’uk/khu Hkwfe ls lacaf/kr lHkh fgrc) i{kdkjksa dks lquokbZ dk leqfpr volj iznku djus rFkk vko’;d nLrkostksa dk ijh{k.k djus ds mijkar gh xq.knks”k ds vk/kkj ij vkns’k ikfjr djsaxsA** 4- iqujh{k.kdrkZ dh vksj ls fo}ku vf/koDrk Jh jkts’k oekZ ,oa vukosnd dh vksj ls fo}ku vf/koDrk Jh ,y-ch- lksuh us izdj.k esa rdZ izLrqr fd;sA iqujh{k.kdrkZx.k dh vksj ls fyf[kr rdZ Hkh izLrqr fd;k x;k gSA 5- mHk; i{kksa }kjk izLrqr rdksZa dk ifj’khyu fd;k x;kA iqujh{k.kdrkZx.k dh vksj ls izLrqr fyf[kr rdZ dk fcanq dzekad 1 izdj.k ds rF; laca/kh gksus ls mUgsa mYys[k djus dh vko’;drk ugha gSA fcanq dzekad 2 esa okn izdj.k ds eq[; oS/kkfud fcanqvksa dk mYys[k djrs gq, ;g mYys[k fd;k x;k gS fd ^^D;k rhuksa fo}ku v/khuLFk U;k;ky;ksa }kjk mDr izdj.k ds laca/k esa dh xbZ dk;Zokgh fof/k laxr gS \** bl lanHkZ esa bl izdkj ds rdZ fn;s x;s gSa %& ¼1½ rglhynkj] lwjtiqj ds jktLo izdj.k dzekad 128@v&6@2002&03 esa ikfjr vkns’k i= fnukad 15-7-2003 dh vksj /;ku vkdf”kZr djrs gq, ;g mYys[k fd;k x;k gS fd mDr vkns’k nksuksa i{kdkjksa dks lquokbZ ds i’pkr~ ikfjr fd;k x;k Fkk] vr% fof/klaxr gSA mDr vkns’k esa ukekarj.k dzekad 2 ikfjr vkns’k fnukad 4-2-2003 ds iqufoZyksdu gsrq izdj.k vuqfoHkkxh; vf/kdkjh lwjtiqj dks Hkstus ckcr~ mYys[k gSA fdarq U;k;ky;hu dk;Zokgh lekiu ds i’pkr~ iqu% vkosnd ds }kjk fnukad 17-7-2003 dks xksiuh; :i ls rglhynkj] lwjtiqj dks jktLo izdj.k dzekad 46@v&6@91&92 esa ikfjr vkns’k fnuakd 24-10-92 ds iqufoZyksdu gsrq vkosnu i= fy;k x;k] ftls voS/k :i ls izHkkfor gksdj fcuk fdlh lwpuk ikfjr vkns’k fnukad 4-2-2003 ds iqufoZyksdu gsrq izdj.k vuqfoHkkxh; vf/kdkjh lwjtiqj dks Hkstus ckcr~ mYys[k gSA fdarq U;k;ky;hu dk;Zokgh lekiu ds i’pkr~ iqu% vkosnd ds }kjk fnukad 17-7-2003 dks xksiuh; :i ls rglhynkj] lwjtiqj dks jktLo izdj.k dzekad 46@v&6@91&92 esa ikfjr vkns’k fnuakd 24-10-92 ds iqufoZyksdu gsrq vkosnu i= fy;k x;k] ftls voS/k :i ls izHkkfor gksdj fcuk fdlh lwpuk lquokbZ ds rglhynkj }kjk ,d i`Fkd vkns’k fnukad 15-7-2003 dh frfFk esa rS;kj dj mDr vkosnu i= ds rF;ksa ls o’khHkwr gksdj izdj.k dzekad 46@v&6@91&92 esa ikfjr vkns’k fnukad 24-10-92 dks Hkh iqufoZyksdu dh vuqefr ckcr~ Hkstk x;kA mijksDr laca/k esa iqujkosnhx.k dks lwpuk ,oa lquokbZ dk ekSdk Hkh ugha fn;k x;k tks izkd`frd U;k; ds fl)kar ds fo:) gSA rglhynkj] lwjtiqj }kjk i`Fkd ls ikfjr vkns’k fnukad 15-7-03 esa ;g Hkh mYys[k ugha fd;k x;k gS fd os Loizsj.kk ls iqufoZyksdu dh dk;Zokgh pkgrs gSa ;k i{kdkj ds vkosnu i= ij dk;Zokgh pkgrs gSaA ¼2½ rglhynkj us lafgrk dh /kkjk 51 ds fofgr iqufoZyksdu ds vk/kkjksa esa ;k vkns’k 47 fu;e&1 O;ogkj izfdz;k lafgrk ds nf’kZr iqufoZyksdu ds vk/kkjksa esa fdl vk/kkj ij iqufoZyksdu pkgrs gSa] bldk Hkh Li”V o.kZu ugha fd;k gS] blfy;s muds }kjk izdj.k dzekad 46@v&6@91&92 esa ikfjr vkns’k fnukad 24-10-92 ds laca/k esa pkgh xbZ iqufoZyksdu dh vuqefr ckcr~ dk;Zokgh o i`Fd vkns’k fnukad 15-7-2003 iw.kZr% fof/k fo:) gSA bl lanHkZ esa 2000 jk-fu- 76@230] 1998 jk-fu- 259] 1995 jk-fu- 104] 1991 jk-fu- 51@184] 1996 jk-fu- 137] 1997 jk-fu- 34 ds U;kf;d n`”Vkarksa dk mYys[k fd;k x;k gSA ¼3½ rglhynkj] lwjtiqj }kjk vukosnd ds fodz; dh =qfViw.kZ pkSgn~nh ds vk/kkj ij iz;qDr fd;s x;s uD’kk ds lq/kkj ds vkosnu i= dks fnukad 15-7-2003 dks fujLr fd;k x;k gS vkSj vkns’k i= esa ;g mYys[k fd;k x;k gS fd & ^^mDr fcanq dks U;k;ky; iwoZ esa vLohdkj dj pqdh gS] blfy;s bl vnkyr ds fy;s iw.kZ fu.kZ; dk fl)kar ykxw gksxkA** dysDVj] ljxqtk }kjk Hkh vius vkns’k fnukad 17-3-2004 dh dafMdk 11 esa Lohdkj fd;k x;k gS fd & ^^iwoZ dk vkns’k izkax U;k; fl)kar ds vk/kkj ij ukekarj.k ckcr~ iqu% fopkj fd;s tkus ;ksX; ugha gSA** blds ckotwn dysDVj }kjk iwoZ ds izdj.k dzekad 46@v&6@91&92 esa ikfjr vkns’k fnukad 24-10-92 ,oa ukekarj.k dzekad 2 vkns’k fnuakd 4-2-2003 nksuksa dks iqufoZyksdu gsrq mi;qDr ekudj Hkkjh fof/kd Hkwy dh xbZ gSA vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] lwjtiqj ,oa dysDVj] ljxqtk }kjk izdj.k ds okLrfod fookfnr rF;ksa ,oa fof/kd fcanqvksa rFkk vk/kkj ij ukekarj.k ckcr~ iqu% fopkj fd;s tkus ;ksX; ugha gSA** blds ckotwn dysDVj }kjk iwoZ ds izdj.k dzekad 46@v&6@91&92 esa ikfjr vkns’k fnukad 24-10-92 ,oa ukekarj.k dzekad 2 vkns’k fnuakd 4-2-2003 nksuksa dks iqufoZyksdu gsrq mi;qDr ekudj Hkkjh fof/kd Hkwy dh xbZ gSA vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] lwjtiqj ,oa dysDVj] ljxqtk }kjk izdj.k ds okLrfod fookfnr rF;ksa ,oa fof/kd fcanqvksa rFkk iqufoZyksdu ds laca/k esa lafgrk ds izko/kkuksa ls gVdj vkns’k ikfjr fd;k x;k gS] tks U;k; laxr ugha gSA bl lanHkZ esa muds }kjk 1998 jk-fu- 377 ,oa 2003 jk-fu- 35 ds U;kf;d n`”Vkar izLrqr fd;s x;s gSaA ¼4½ dysDVj] ljxqtk ds U;k;ky; esa vukosnd dh vksj ls ,d vkifRr vkosnu izLrqr dj mDr U;k;ky; dks Hkzfer fd;k tkus dk iz;kl fd;k x;k gSA mDr vkifRr ds tokc dh lquokbZ gqbZ tks vuqfpr gS D;ksafd iqujh{k.k izdj.k esa mDr izdkj dh dk;Zokgh vuqKs; ugha gS cfYd fof/k ds lkjoku iz’uksa dks n`f”Vxr j[krs gq, fujkdj.k fd;k tkrk gSA fo}ku dysDVj ds vkns’k dk vfHkizk; gS fd vukosnd us Hkwfe dks dz; fd;k gS blfy;s ukekarj.k dk vf/kdkjh gS ;gka ;g Li”V djuk vko’;d gS fd mDr izdj.k esa ukekarj.k fookfnr ugha gS cfYd vukosnd ukekarj.k dzekad 2 esa ikfjr vkns’k fnukad 4-2-2003 ds rgr~ vius fodz; i= ds vuqlkj ukekarj.k djkdj okLrfod dz; LFky dk uD’kk Hkh [k-ua- 76@3 ds :i esa nq:Lr djk;k gSA blds i’pkr~ iqujkosnhx.k dh Hkwfe [k-ua- 76@1 jdck 0-186 gs- ds lM+d ls yxs Hkkx dks vius fodz; i= dh xyr pkSgn~nh ds vk/kkj ij viuh Hkwfe dk uD’kk ogka ij nq:Lr djkuk pkgrk gS] bl ckcr~ fookn fd;k gS ftldk fujkdj.k jktLo izdj.k dzekad 46@v&6@91&92 esa ikfjr vkns’k fnukad 24-10-92 esa gks pqdk gS blfy;s iqu% mlh vk/kkj ij vukosnd dks pqukSrh nsus dh oS/kkfud vf/kdkfjrk ugha gSA ¼5½ vkosndx.k us ftu lg[kkrsnkjksa ls fnukad 21-1-1992 dks Hkwfe dz; fd;s gSa] mu lg [kkrsnkjksa }kjk ftudk fgr iwoZ esa bl Hkw&[kaM ij fo|eku Fkk] muds }kjk fdlh izdkj dh dksbZ vkifRr o mtj vukosnd@mRrjoknh ds }kjk Hkwfe ds va’k o fgLls ,oa LFky ds laca/k esa vkt frfFk i;ZUr ugha mBkbZ xbZ gSA D;ksafd fnukad 12-8-91 dks bl Hkw&[kaM ds fdlh va’k ds u rks vkosndx.k LoRokf/kdkjh Fks vkSj u gh mldk dksbZ fgr mDr frfFk dks fo|eku Fkk vfirq muds }kjk fnukad 21-1-92 dks va’k dz; dh xbZ gS ftl dkj.k mUgsa orZeku iqujh{k.k izLrqr djus ,oa Hkwfe LFky laca/kh fookn mRiUu djus laca/k esa vkt frfFk i;ZUr ugha mBkbZ xbZ gSA D;ksafd fnukad 12-8-91 dks bl Hkw&[kaM ds fdlh va’k ds u rks vkosndx.k LoRokf/kdkjh Fks vkSj u gh mldk dksbZ fgr mDr frfFk dks fo|eku Fkk vfirq muds }kjk fnukad 21-1-92 dks va’k dz; dh xbZ gS ftl dkj.k mUgsa orZeku iqujh{k.k izLrqr djus ,oa Hkwfe LFky laca/kh fookn mRiUu djus dh dksbZ vf/kdkfjrk ugha gSA ¼6½ ekuuh; U;k;ky; ds le{k vukosnd@mRrjoknh izdj.k esa izLrqr dqN egRoiw.kZ foys[k dh vksj /;ku vkdf”kZr djrs gq, fuosnu dj jgk gS fd mlds }kjk dz; dh xbZ Hkwfe iwoZr% mlds i{k esa fu”ikfnr fodz; foys[k esa nf’kZr pkSgn~nh ds vuqlkj fueufyf[kr i’pkr~orhZ dk;Zokfg;ksa ls Hkh iq”V o izekf.kr gksrh gS %& ¼v½ izFke dzsrk de:n~nhu }kjk dz; dh xbZ Hkwfe ds vfLrRo dks ,oa LFky ds laca/k esa vkosndx.k }kjk dksbZ Hkh vkifRr ugha dh tk jgh gS ml LFky dks muds }kjk Lohd`fr nh xbZ gSA bl rjg ;g LFky vukosnd@mRrjoknh ds fodz; foys[k esa vafdr pkSgnh ds vuqlkj iwoZ dh vksj gksuk vafdr gSA ¼c½ dysDVj vkWQ LVkEi ljxqtk }kjk jk-iz-dz- 11&ch@105@1@91&92 ds varxZr xzke iVokjh o rglhynkj }kjk vukosnd dzsrk Hkksyk izlkn }kjk dz; dh xbZ Hkwfe dh LFky tkap o ewY; izfrosnu vkgwr fd;k x;k Fkk ftlds varxZr foLr`r :i ls bl Hkwfe ds fLFkfr rFkk lwjtiqj eusUnzx<+ ekxZ ls lVh gksus dh ckr iqf”V dh xbZ gSA laiw.kZ izys[k fnukad 02-09-03 dks izLrqr iqujh{k.k vkosnu ij izkjafHkd vkifRr ds lkFk layXu gSA ¼l½ vukosnd@dzsrk Hkksyk izlkn us Hkwfe [k-ua- 76@2 ds va’k 0-093 gs- dks vadu cktkj Hkko ewY; 30000@& :i;s o blh izdkj de:n~nhu us Hkh cktkj ewY; 30000@& :i;s ds vk/ks va’k ij LVkEi M~;wVh Hkqxrku dj fodz; foys[k fu”ikfnr djk;k gS tcfd vkosndx.k dk fodz; foys[k fnukad 21-01-92 dks dqy {ks=Qy 0-186 gs- cktkj ewY; 20000@& :i;s ij LVkEi ‘kqYd Hkqxrku djrs gq, dz; fd;k gSA bl rjg Hkwfe [k-ua- 76@1 o 76@2 dh fLFkfr bu cktkj ewY; ls Hkh vo/kkfjr dh tk ldrh gSA ¼n½ ;g fd Hkw&gLrkarj.k vf/k- dh /kkjk 8 ds vuqlkj dzsrk ds LokfeRo] vf/kdkj o mlds }kjk dz; dh xbZ Hkwfe ds fLFkfr fo”k;d fcanq ij bl Hkw&[kaM ds i’pkr~orhZ Hkwfe dzsrk }kjk tcfd og mDr frfFk dks bl Hkw&[kaM ij fgr gh ugha j[krk Fkk vFkkZr~ vukosnd@mRrjoknh }kjk bl Hkw&[kaM ij LokfeRo izkIr djus dh frfFk dks mldk@vkosndx.k dk dksbZ vfLrRo gh ugha Fkk ftl dkj.k iz’uxr iqujh{k.k vkSfpR;ghu gSA ds LokfeRo] vf/kdkj o mlds }kjk dz; dh xbZ Hkwfe ds fLFkfr fo”k;d fcanq ij bl Hkw&[kaM ds i’pkr~orhZ Hkwfe dzsrk }kjk tcfd og mDr frfFk dks bl Hkw&[kaM ij fgr gh ugha j[krk Fkk vFkkZr~ vukosnd@mRrjoknh }kjk bl Hkw&[kaM ij LokfeRo izkIr djus dh frfFk dks mldk@vkosndx.k dk dksbZ vfLrRo gh ugha Fkk ftl dkj.k iz’uxr iqujh{k.k vkSfpR;ghu gSA ¼b½ ;g fd de:n~nhu ds i{k esa fu”ikfnr fodz; foys[k ds frfFk dks fo|eku uD’ks ds vuqlkj xzke iVokjh us fnukad 17-6-91 dks Hkwfe [k-ua- 76@1 o 76@2 dh fLFkfr izdV djrs gq, uD’k nh Fkh tks izdj.k esa oS/kkfud vkifRr ds lkFk dksVZ esa izLrqr dh xbZ gSA bl rjg vkosnd }kjk euekus :i ls jktLo izys[kksa esa fcuk fdlh l{ke vf/kdkjh uD’kk rS;kj djok dj vuqfpr :i ls Hkwfe dh pkSgnh dk mYys[k vafdr djkrs gq, ;g fookn mRiUu fd;k x;k gSA bl dkj.k iwoZ dzsrkx.k ds fodz; foys[k ds esa vafdr pkSgnh iw.kZr% mfpr o oS/k gS vkSj iwoZ rglhynkj ds vkns’k tks dfFkr lquhy dqekj] o vU; ds vkifRr ij fujLr dh xbZ Fkh {ks=kf/kdkj ckg~; gksus ds dkj.k mldk iqufoZyksdu fo”k;d dk;Zokgh ,oa oLrqr% xzke iVokjh }kjk fcuk fdlh l{ke vf/kdkjh ls i’pkr~orhZ dzsrk lquhy mik/;k; gS fd fodz; foys[k ds vuqlkj ekufp= esa lq/kkj vkfn rF;ksa dh tkap ds laca/k esa iqufoZyksdu ;kpuk dh xbZ FkhA vius rdksZa ds lanHkZ esa mudh vksj ls 2002 jk-fu- 359] 1995 jk-fu- 118] 1994 jk-fu- 230] 1987 jk-fu- 264] 1997¼1½ ,e-ih-ohdyh uksV ‘kkVZ uksV 130] 2002 jk-fu- 238 ds U;kf;d n`”Vkar izLrqr fd;s x;s gSaA fyf[kr rdZ esa vkxs ;g Hkh mYys[k fd;k x;k gS fd mi;qZDr U;kf;d n`”Vkarksa ds vuqlj.k esa ;g ifjdYiuk fof/kd izko/kkuksa ,oa iath;u vf/kfu;e dh /kkjk 49 ds vuqlkj vukosnd ds i{k esa fu”ikfnr fodz; foys[k o mlesa of.kZr pkSgn~nh tks fnukad 12-08-91 ds frfFk dk gS] mlds varxZr rF;ksa dh tkudkjh i’pkr~orhZ dzsrk fnukad 21-01-92 dks gksuk ekuk tk;sxk vkSj mlesa Lo;a vukosnd ds i{k esa Hkwfe [k-ua- 76@2 ds varxZr gLrkarfjr Hkwfe o fu”ikfnr iathc) fodz; foys[k esa of.kZr pkSgn~nh dh Hkwfe dks vius fodz; foys[k esa vafdr djk;k gS] vkSj fcuk fdlh l{ke vf/kdkjh ds xzke iVokjh ls lkaB&xkaB dj iwoZ ds uD’ks esa xksiuh; :i ls lq/kkj djk;k gS] tks fdlh Hkh :i esa lgh gksuk ugha ekuk tk ldrkA rhuksa fo}ku v/khuLFk U;k;ky; }kjk jktLo izdj.k dzekad 46@v&6@91&92 esa ikfjr vkns’k fnukad 24-10-92 ds iqufoZyksdu dh dk;Zokgh dh Hkwfe dks vius fodz; foys[k esa vafdr djk;k gS] vkSj fcuk fdlh l{ke vf/kdkjh ds xzke iVokjh ls lkaB&xkaB dj iwoZ ds uD’ks esa xksiuh; :i ls lq/kkj djk;k gS] tks fdlh Hkh :i esa lgh gksuk ugha ekuk tk ldrkA rhuksa fo}ku v/khuLFk U;k;ky; }kjk jktLo izdj.k dzekad 46@v&6@91&92 esa ikfjr vkns’k fnukad 24-10-92 ds iqufoZyksdu dh dk;Zokgh ds izLrko dks fujLr djus ds fy;s fuosnu fd;k x;k gSA 6- iqujkosnhx.k dh vksj ls izLrqr U;kf;d n`”Vkar bl izdkj gS %& 2000 jk-fu- 76 % Hkw&jktLo lafgrk] 1959 ¼e-iz-½] /kkjk 51 ijarqd ¼,d½ & iqufoZyksdu ds fy, eaMy vFkok vU; fdlh jktLo vf/kdkjh }kjk eatwjh & nwljs i{k dks lwpuk vkSj lquokbZ dk volj fn;s fcuk iznku ugha dh tk ldrhA 1995 jk-fu- 104 % ¼2½ Hkw&jktLo lafgrk] 1959 ¼e-iz-½] /kkjk 51¼1½ ijarqd ¼rhu½ & Loizsj.kk ‘kfDr;ka O;fDrxr i{kdkjksa ds fgr lao/kZu ds fy;s 13 o”kZ O;rhr gks tkus ds i’pkr~ iz;qDr ugha dh tk ldrhA 1996 jk-fu- 137 % ¼3½ Hkw&jktLo lafgrk] 1959 ¼e-iz-½] /kkjk 51 & Loizsj.kk ls iqufoZyksdu dh ‘kfDr & ;qfDr;qDr le; ds Hkhrj iz;qDr dh tkuk pkfg;s & vusd o”kZ i’pkr~ iz;qDr ugha dh tk ldrhA 1997 jk-fu- 34 % ¼1½ Hkw&jktLo lafgrk] 1959 ¼e-iz-½] /kkjk 51 & O;fDrxr i{kdkjksa ds vkosnu ij ls Loizsj.kk ls iqufoZyksdu djus dh vuqefr pkgh xbZ gS & vkosnu dky oftZr & Loizsj.kk ls iqufoZyksdu dh izkFkZuk dk fofu’p;u djus ls iwoZ ifjlhek ds iz’u ij fopkj djuk vko’;d gSA 2002 jk-fu- 359 % vf/kdkfjrk ds fcuk vkns’k d`rrk gS] ,slk vkns’k ftl le; rFkk tgka dgha ifjofrZr gksuk bZfIlr fd;k tkrk gS & vk{ksfir fd;k tk ldrk gSA 1995 jk-fu- 118 % fof/k ds tlaxu mica/k vkSj fu.kZ; dk vk’k; ysuk & vfHkys[k ns[kus ls gh izdV gksrh gS] iqufoZyksdu dk vk/kkj gSA 1994 jk-fu- 230 % vfHkys[k dks ns[kus ls gh izdV Hkwy nf’kZr gksrk gS & vkns’k fof/kd mica/kksa ds foijhr ik;k x;k iqufoZyksdu dk vk/kkj ekuk x;k gSA 1987 jk-fu- 264 % Lor% lh/k djus ds fy;s fodz; i= izLrqr fd;k x;k & i{kdkj ls fodz; i= la’kksf/kr djus ds fy, ugha dgk tk ldrkA 1997 ¼1½ e-iz- Oghdyh uksV ‘kkVZ uksV&130 ¼mPpre U;k;ky;½ % iathd`r foys[k Hkwfe ds fodz; dh lalwpuk laiw.kZ O;fDr;ksa dks ekuh tk;sxhA 2002 jk-fu- 238 % Hkw&jktLo lafgrk] 1959] /kkjk,¡ 107 ,oa 116 & v’kq) [ksr dk uD’kk & tc ekeyk rglhynkj }kjk funsZf’kr fd;k x;k gks] dysDVj i{kdkj ls fodz; i= la’kksf/kr djus ds fy, ugha dgk tk ldrkA 1997 ¼1½ e-iz- Oghdyh uksV ‘kkVZ uksV&130 ¼mPpre U;k;ky;½ % iathd`r foys[k Hkwfe ds fodz; dh lalwpuk laiw.kZ O;fDr;ksa dks ekuh tk;sxhA 2002 jk-fu- 238 % Hkw&jktLo lafgrk] 1959] /kkjk,¡ 107 ,oa 116 & v’kq) [ksr dk uD’kk & tc ekeyk rglhynkj }kjk funsZf’kr fd;k x;k gks] dysDVj ;k vij dysDVj }kjk ‘kq) fd;k tk ldsxkA 7- vukosnd dh vksj ls fo}ku vf/koDrk us viuk rdZ izkjaHk djrs gq, izdj.k dzeakd 46@v&6@91&92 ds vkns’k if=dk fnukad 24-10-92 dh vksj /;ku vkdf”kZr fd;sA muds }kjk ;g cryk;k x;k fd vkns’k if=dk fnukad 5-9-92 esa dkV NkaV dh xbZ gSA muds }kjk vkns’k if=dk fnukad 16-10-92] 23-10-92 ,oa 24-10-92 dk voyksdu djus ds fy;s Hkh fuosnu fd;k x;kA muds }kjk ;g mYys[k fd;k x;k fd vukosnd us [k-ua- 76@2 dh 0-093 gs- Hkwfe dh [kjhnh dh gS] ftldk ewY;kadu dysDVj vkWQ LVkEi }kjk 30]000@& :i;s fd;k x;k Fkk] tcfd vkosnd dh tehu dk ewY;kadu 20]000@& :i;s fd;k x;k gSA dysDVj vkWQ LVkEi us bl lanHkZ esa fnukad 20-11-91 dks viuk vfHker fn;s gSaA fo}ku vf/koDrk us gYdk iVokjh }kjk izLrqr izfrosnu fnukad 17-6-91 dh vksj /;ku vkdf”kZr djrs gq, ;g cryk;s fd de:n~nhu ,oa Hkksykizlkn }kjk dz; dh xbZ tehu lM+d ls yxh gqbZ gSA fo}ku vf/koDrk }kjk rdZ ds le; ;g Hkh cry;k x;k fd vkosnd us fnukad 20-1-92 dks tehu [kjhnh gS rFkk fnukad 6-2-92 dks uke djok;k gSA lhekadu dh dk;Zokgh djrs le; Hkw&jktLo lafgrk ds izko/kkuksa dk ikyu fd;k x;k Fkk ;k ugha bl laca/k esa Hkh fopkj djuk vko’;d gSA vkns’k if=dk fnukad 24-10-92 ds lanHkZ esa muds }kjk ;g cryk;k x;k fd vukosnd ml fnukad dks mifLFkr ugha Fkk bl ckr dh iqf”V U;k;ky; ds vkns’k if=dk dk voyksdu djus ls gksrh gSA vkosnd }kjk izLrqr iqujh{k.k vkosnu i= ds lanHkZ esa muds }kjk ;g cryk;k x;k fd vkosnd dks vuqfoHkkxh; vf/kdkjh ds vkns’k ds fo:) vihy izLrqr djuk Fkk u fd iqujh{k.kA dysDVj ds le{k iqujh{k.k izLrqr fd;k x;kA dysDVj us izdj.k ds lexz rF;ksa dk oS/kkfud :i ls fo’ys”k.k djus ds i’pkr~ izdj.k dzeakd 46@v&6@91&92 esa ikfjr vkns’k fnukad 24-10-92 rFkk ukekarj.k dzekad 2 vkns’k fnukad 4-2-2003 dk iqufoZyksdu djus dk tks fu.kZ; fy;k gS og U;k;ksfpr gS blfy;s mlesa gLr{ksi djus dh vko’;drk ugha gSA fo}ku vf/koDrk }kjk ;g Hkh cryk;k x;k fd Loizsj.kk ls iqujh{k.k ds fy;s dksbZ le;kof/k ykxw lexz rF;ksa dk oS/kkfud :i ls fo’ys”k.k djus ds i’pkr~ izdj.k dzeakd 46@v&6@91&92 esa ikfjr vkns’k fnukad 24-10-92 rFkk ukekarj.k dzekad 2 vkns’k fnukad 4-2-2003 dk iqufoZyksdu djus dk tks fu.kZ; fy;k gS og U;k;ksfpr gS blfy;s mlesa gLr{ksi djus dh vko’;drk ugha gSA fo}ku vf/koDrk }kjk ;g Hkh cryk;k x;k fd Loizsj.kk ls iqujh{k.k ds fy;s dksbZ le;kof/k ykxw ugha gksrk gksrk gSA bl lanHkZ esa muds }kjk 1979 jk-fu- 581 ds U;kf;d n`”Vkar dk mYys[k fd;k x;kA muds }kjk vuqfoHkkxh; vf/kdkjh ds vkns’k ds lanHkZ esa 1987 jk-fu- 264] 2002 jk-fu- 359] 1994 jk-fu- 230 ds U;kf;d n`”Vkar dk mYys[k djrs gq, vkosnd }kjk izLrqr iqujh{k.k dks fujLr djus ds fy;s fuosnu fd;k x;k gSA 8- mHk; i{k ds fo}ku vf/koDrkvksa }kjk izLrqr rdksZa ,oa iqujh{k.kdrkZ dh vksj ls izLrqr fyf[kr rdksZa rFkk U;kf;d n`”Vkrksa dk xaHkhjrk ls v/;;u fd;k x;kA rglhynkj] lwjtiqj ds izdj.k dzekad 46@v&6@91&92] ,oa dysDVj] ljxqtk ds izdj.k dzekad 49@v&6@2002&03 ds ewy fjdkMksZa dk xaHkhjrk ls v/;;u fd;k x;kA izdj.k esa miyC/k rF;ksa] mHk; i{k dh vksj ls izLrqr rdksZa ,oa fyf[kr rdZ rFkk U;kf;d n`”Vkarksa dk xaHkhjrk ls foospu djus ds i’pkr~ oLrqfLFkfr bl izdkj ikbZ tkrh gS %& 8¼1½- dysDVj] ljxqtk ds izdj.k dzekad 49@v&6@2002&03 esa ikfjr vkns’k fnukad 17-3-2004 ds i`”B dzekad 10 esa bl izdkj mYys[k fd;k x;k gS %& ^^fnukad 11-7-2003 dks gh vukosnd }kjk Hkh rglhynkj] lwjtiqj U;k;ky; esa ,d vkosnu i= lafgrk dh /kkjk 115@116 ds rgr~ fd;k tkdj fuosnu fd;k x;k gS fd iz’uk/khu Hkwfe [k-dz- 76 dk tks uD’kk orZeku esa dkVk x;k gS] og xyr gSA rFkk vkosnu esa nf’kZr ifjf’k”V&c vuqlkj uD’kk lq/kkj fd;k tk;s] lkFk gh iz’uk/khu Hkwfe ij vkosndx.k }kjk fd;s tk jgs fuekZ.k dk;Z dks jksdk tk;sA** bl lanHkZ esa rglhynkj] lwjtiqj ds izdj.k dzekad 128@v&6@2002&03 esa ikfjr vkns’k fnukad 15-7-2003 dk ifj’khyu fd;k x;kA vkns’k ds i`”B dzekad 2 dh dafMdk dzekad 3 esa rglhynkj us oS/kkfud fcanqvksa dk ijh{k.k djus ds i’pkr~ lafgrk dh /kkjk 115@116 dk vkosnu i= bl vnkyr ds fy;s iwoZ fuf.kZr dk fl)kar ykxw gksxk] bl vk/kkj ij vkosnu i= [kkfjt fd;k x;k gSA 8¼2½- rglhynkj] lwjtiqj ds izdj.k dzeakd 46@v&6@91&92 esa fnukad 24-10-92 dks vkns’k ikfjr fd;k x;k gSA muds le{k lafgrk dh /kkjk 109] 110 ds varxZr vkosnu i= izLrqr fd;k x;k FkkA mDr izdj.k esa Hkksykizlkn oYn gjQyey vxzoky vkosnd ,oa vejlk; oYn yfN;k vukosnd rFkk lquhy dqekj oYn jek’kadj mik/;k; gksxk] bl vk/kkj ij vkosnu i= [kkfjt fd;k x;k gSA 8¼2½- rglhynkj] lwjtiqj ds izdj.k dzeakd 46@v&6@91&92 esa fnukad 24-10-92 dks vkns’k ikfjr fd;k x;k gSA muds le{k lafgrk dh /kkjk 109] 110 ds varxZr vkosnu i= izLrqr fd;k x;k FkkA mDr izdj.k esa Hkksykizlkn oYn gjQyey vxzoky vkosnd ,oa vejlk; oYn yfN;k vukosnd rFkk lquhy dqekj oYn jek’kadj mik/;k; ,oa rhu vU; vkifRrdrkZx.k ds :i esa i{kdkj FksA izdj.k dk lexz :i ls lw{e foospu djus ds i’pkr~ rglhynkj us bl izdkj ds fu”d”kZ fn;s gSa %& ^^okLrfodrk ;g gS fd izkFkhZ Hkksykizlkn }kjk dz; dh xbZ Hkwfe ds if’pe fn’kk esa vkifRrdrkZx.k lquhy dqekj oxSjg dh Hkwfe losZ dzekad 76@1 jdck 0-186 gs- fLFkr gSA vkifRrdrkZx.k dh Hkwfe nf{k.k esa esu jksM ls yxh gSA losZ dzekad 76@1 jdck 0-186 gs- nf{k.k eq[; ekxZ ls mRrj lh/kh [kM+h js[kk ls foHkkftr gSA vkifRrdrkZx.k dh vkifRr mfpr ,oa tk;t gSA losZ dzekad dk dksbZ fookn ugha gSA ,slh fLFkfr esa izkFkhZ Hkksykizlkn }kjk pkSgn~nh vuqlkj ukekarj.k dh dk;Zokgh ugha dh tk ldrhA izkFkhZ dks lykg nh tkrh gS fd dz; dh xbZ Hkwfe losZ dzekad 76@2 esa ls jdck 0-093 gs- Hkwfe dh pkSgn~nh dh nq:Lrh iath;u dk;kZy; ls djk ysaA mlds i’pkr~ gh ukekarj.k dh dk;Zokgh dh tk ldsxhA izkFkhZ dk vkosnu i= vekU; fd;k tkrk gSA mHk; i{k lwfpr gksaA vkns’k ikfjrA** rglhynkj] lwjtiqj ds mDr fu”d”kZ ds lanHkZ esa vukosnd }kjk dksbZ dk;Zokgh dh xbZ gS bl izdkj dk dksbZ mYys[k v/khuLFk U;k;ky;ksa ds vkns’k esa ugha gS vkSj u gh v/khuLFk U;k;ky;ksa }kjk bl lanHkZ esa dksbZ foospuk dh xbZ gSA rglhynkj dk mDr vkns’k fnukad 24-10-92 dks ikfjr fd;k x;k FkkA brus yacs varjky ds ckn bl vkns’k dk iqufoZyksdu D;ksa fd;k tk;s] bl lanHkZ esa v/khuLFk U;k;ky;ksa us dksbZ oS/kkfud ,oa lek/kku dkjd dkj.k Hkh mYys[k ugha fd;s gSaA Hkw&jktLo lafgrk dh /kkjk 51 esa iqufoZyksdu ds fl)karksa dk mYys[k fd;k x;k gS tks bl izdkj gS %& ^^iqufoZyksdu ds fl)kar & ¼v½ ml fMdzh ;k vkns’k }kjk ftlls vihy dh tkuk vuqKkr (allowed) gS] fdarq mldh dksbZ vihy ugha dh xbZ gSA ¼vk½ fMdzh ;k vkns’k }kjk ftldh vihy dh tkuk vuqKkr ugha gS] ;k ¼b½ y?kq okn U;k;ky; ls fjQjsUl & fu.kZ; }kjk vkSj tks & ¼1½ fdlh ubZ vkSj egRoiw.kZ fo”k;oLrq ;k lk{; dh [kkst gksus ls mfpr ifjJe djus ds ckn Hkh mldh tkudkjh esa ugha Fkh ;k tks (allowed) gS] fdarq mldh dksbZ vihy ugha dh xbZ gSA ¼vk½ fMdzh ;k vkns’k }kjk ftldh vihy dh tkuk vuqKkr ugha gS] ;k ¼b½ y?kq okn U;k;ky; ls fjQjsUl & fu.kZ; }kjk vkSj tks & ¼1½ fdlh ubZ vkSj egRoiw.kZ fo”k;oLrq ;k lk{; dh [kkst gksus ls mfpr ifjJe djus ds ckn Hkh mldh tkudkjh esa ugha Fkh ;k tks ml le; fMdzh ikfjr gqbZ ;k vkns’k fn;k x;k mlds }kjk is’k ugha dh tk ldrh Fkh] ;k ¼2½ fdlh ,slh Hkzkafriw.kZ xyrh (Mistake) ;k Hkwy (Error) tks fjdkMZ ds ns[krs gh izR;{k fn[kkbZ nsrh gS] ;k ¼3½ fdlh vU; i;kZIr dkj.k ls] ;g fuosnu djrk gS fd fMdzh ;k vkns’k tks mlds fo:) fn;k x;k gS mudk iqufoZyksdu (review) fd;k tk;s rks og ml U;k;ky; esa ftlus ,slh fMdzh ;k vkns’k fn;k gs vkosnd dj ldsxk] vkSj U;k;ky; ml ij ,slk vkns’k nsxk] tks og U;k;ksfpr le>sA** rglhynkj] lwjtiqj ds izdj.k dzekad 128@v&6@2002&03 esa ikfjr vkns’k fnuakd 15-7-2003 dk voyksdu djus ls muds }kjk iqufoZyksdu ds fy;s vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] lwjtiqj dks izLrko izsf”kr djus ls igys mDr ekxZnf’kZdk fl)karksa ds ifjikyu esa izdj.k ds rF;ksa ,oa oS/kkfud fcanqvksa dk ijh{k.k fd;k gS ,slk ifjyf{kr ugha gksrk gSA dysDVj] ljxqtk ds izdj.k dzekad 49@v&6@2002&03 ds i`”B dzekad 27 esa vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] lwjtiqj }kjk iwoZ izdj.k dzekad 46@v&6@91&92 esa ikfjr vkns’k fnuakd 24-10-92 ds iqufoZyksdu vuqefr dh QksVksizfr layXu gS] ftlesa bl izdkj mYys[k fd;k x;k gS %& ^^21-7-2003 izdj.k is’kA izdj.k rglhynkj( lwjtiqj ds U;k;ky; ls iqufoZyksdu dh vuqefr ckcr~ izkIrA izdj.k dk voyksdu ,oa v/;;u fd;kA rglhynkj] lwjtiqj dks muds U;k;ky; ds jk-iz-dz- izdj.k dzekad 46@v&6@91&92 vk- fnuakd 24-10-92 dk iqufoZyksdu dh vuqefr N-x- Hkw&jktLo lafgrk dh /kkjk 51 ds rgr~ iznku dh tkrh gSA izdj.k rglhynkj] lwjtiqj dks fu;ekuqlkj dk;Zokgh gsrq HkstsaA rglhynkj] lgh@& vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] lwjtiqjA lwjtiqj** vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] lwjtiqj }kjk lafgrk dh /kkjk 51 ds varxZr iqufoZyksdu gsrq nh xbZ vuqefr fnukad 21-7-2003 ds lanHkZ esa lafgrk dh /kkjk 51 dk v/;;u fd;k x;kA bl /kkjk dh fVIi.kh esa fuEukuqlkj mYys[k fd;k x;k gS %& "Or 47 R 1 CPC – Review : iqufoZyksdu djus ds vf/kdkfjrk dk iz;ksx rc ugha fd;k tk ldrk tc rd fd iz’uk/khu vkns’k esa dksbZ izFken`”V~;k (error apparent) Hkwy ¼lgo½] xyrh ;k =qfV vkns’k dks ns[krs gh ekywe ugha gksrh gS] ;fn ,slk vkns’k izFke n`”V~;k Hkwy ij vk/kkfjr izrhr gksrk gks rks mldks fLFkj j[kk tkuk Hkh U;k; dk 47 R 1 CPC – Review : iqufoZyksdu djus ds vf/kdkfjrk dk iz;ksx rc ugha fd;k tk ldrk tc rd fd iz’uk/khu vkns’k esa dksbZ izFken`”V~;k (error apparent) Hkwy ¼lgo½] xyrh ;k =qfV vkns’k dks ns[krs gh ekywe ugha gksrh gS] ;fn ,slk vkns’k izFke n`”V~;k Hkwy ij vk/kkfjr izrhr gksrk gks rks mldks fLFkj j[kk tkuk Hkh U;k; dk foQy gksuk (failure of justice) dgk tk;sxk&jktsUnz dqekj fo:) jkeHkkbZ rFkk vU; 2002 MP Law Times (SC) 184 lqizhe dksVZA** iqujh{k.kdrkZ dh vksj ls izLrqr fyf[kr rdZ esa bl lanHkZ esa 2000 jk-fu- 76@230] 1998 jk-fu- 268] 1995 jk-fu- 104] 1991 jk-fu- 51@184] 1996 jk-fu- 137] 1997 jk-fu- 34 ds U;kf;d n`”Vkar izLrqr fd;s x;s gSa] bUgsa ifj’khyu fd;k x;kA iz’uk/khu izdj.k ds rF;ksa ,oa oS/kkfud izko/kkuksa ds ifjizs{; esa mij mfYyf[kr U;kf;d n`”Vkar bl izdj.k esa ykxw gksuk ik;s tkrs gSaA vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] lwjtiqj us lafgrk dh /kkjk 51 ds varxZr iqufoZyksdu gsrq nh xbZ vuqefr ds lanHkZ esa muds vkns’k dk ifj’khyu djus ls ;g Li”V gks tkrk gS fd muds }kjk izdj.k ds rF;ksa ,oa oS/kkfud izko/kkuksa dks vuns[kk dj esdsfudy :i ls vuqefr nh gSA mUgsa fdu oS/kkfud izko/kkuksa ,oa rF;ksa ls larqf”V gqbZ gS bldk dksbZ mYys[k ugha gS vkSj u gh vkns’k esa D;k xyrh gS bldk Hkh dksbZ mYys[k gSA dysDVj] ljxqtk us Hkh vius vkns’k esa bl lanHkZ esa iqujkosnhx.k dh vksj ls muds le{k mBk;s x;s oS/kkfud izko/kkuksa ij xaHkhjrk ls fopkj fd;k gS ,slk izrhr ugha gksrk gSA muds }kjk vius vkns’k ds i`”B dzekad 11 esa fojks/kkHkklh vkns’k ikfjr fd;k x;k gS] ftldk mYys[k vkosndx.k us vius fyf[kr rdZ esa fd;k gSA 8¼3½- dysDVj] ljxqtk us vius vkns’k ds i`”B dzekad 11 esa f}rh; okn fcanq ^^D;k vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] lwjtiqj }kjk nh xbZ iz’uk/khu iqufoZyksdu dh vuqefr fof/k vuqdwy gS^^] ds lanHkZ esa ;g fu”d”kZ fn;s gSa fd vuqfoHkkxh; vf/kdkjh us vius vkns’k fnukad 21-7-2003 esa lafgrk dh /kkjk 51 ds rgr~ izdj.k dzeakd 46@v&6@91&92 vkns’k fnukad 24-10-92 ds iqufoZyksdu dh vuqefr nh gS] tcfd rglhynkj us vius izfrosnu fnukad 15-7-2003 esa Lo;a ds vkns’k fnuakd 4-2-2003 ,oa iwoZ vkns’k fnukad 24-10-1992 ds iqufoZyksdu dh vuqefr pkgh Fkh] bl izdkj dk mYys[k gSA dysDVj us vuqfoHkkxh; vf/kdkjh ds vkns’k fnukad 21-7-2003 dh =qfV dks lafgrk dh /kkjk 49¼3½ ds vuqlkj ifjekftZr dj rglhynkj }kjk ikfjr vkns’k fnuakd 4-2-2003 dk iqufoZyksdu djus dh vuqefr nh gS] lkFk gh ;g Hkh fnukad 15-7-2003 esa Lo;a ds vkns’k fnuakd 4-2-2003 ,oa iwoZ vkns’k fnukad 24-10-1992 ds iqufoZyksdu dh vuqefr pkgh Fkh] bl izdkj dk mYys[k gSA dysDVj us vuqfoHkkxh; vf/kdkjh ds vkns’k fnukad 21-7-2003 dh =qfV dks lafgrk dh /kkjk 49¼3½ ds vuqlkj ifjekftZr dj rglhynkj }kjk ikfjr vkns’k fnuakd 4-2-2003 dk iqufoZyksdu djus dh vuqefr nh gS] lkFk gh ;g Hkh vknsf’kr fd;k gS fd iz’uk/khu Hkwfe ls lacaf/kr lHkh fgrc) i{kdkjksa dks leqfpr volj iznku djus rFkk vko’;d nLrkostksa dk ijh{k.k djus ds mijkar gh xq.knks”k ds vk/kkj ij vkns’k ikfjr djsaxs] bl izdkj ds funsZ’k fn;s x;s gSaA blls izdj.k dzeakd 46@v&6@91&92 vkns’k fnukad 24-10-92 dk izHkkfor gksus dk rF; ,oa oS/kkfud izko/kkuksa ds laca/k esa vkosndx.k ds fyf[kr rdZ esa foLr`r :i ls mYys[k fd;k x;k gS] mUgsa xaHkhjrk ls v/;;u djus ls vkosndx.k ds rdZ dks rF;ksa ,oa oS/kkfud izko/kkuksa ds ifjizs{; esa cy feyrk gSA dysDVj us vius vkns’k esa muds le{k fopkj.k U;k;ky; }kjk ftu fcanqvksa dks fopkj esa ugha fy;k x;k Fkk ;k fopkj.k U;k;ky; ds le{k ftu oS/kkfud fcanqvksa dks ugha mBk;k x;k Fkk mu fcanqvksa dks vukosnd dh vkifRr ds vk/kkj ij vius vkns’k esa lekfgr djuk ,oa fopkj djuk oS/kkfud :i ls mfpr ugha Bgjk;k tk ldrk gSA rglhynkj us fnukad 15-7-2003 dks tks vkns’k ikfjr fd;k gS] mlesa bl rF; dh fd ^^muds }kjk vkosndx.k dks lquokbZ dk ekSdk ugha fn;k x;k vkSj u gh bl lanHkZ esa dksbZ lwpuk nh xbZ** vfHkys[kksa ls iqf”V ugha gksrh gSA 9- izdj.k dk lexz :i ls lw{e foospu djus ds i’pkr~ dysDVj] ljxqtk ds izdj.k dzekad 49@v&6@2002&03 esa ikfjr vkns’k fnukad 17 ekpZ] 2004 esa rglhynkj] lwjtiqj }kjk izfrosnu fnukad 15-7-2003 esa Lo;a ds vkns’k fnuakd 4-2-2003 ds iqufoZyksdu dh vuqefr] tks lafgrk dh /kkjk 49¼3½ ds vuqlkj iqufoZyksdu dh vuqefr nh xbZ gS] og va’k fLFkj j[kk tkrk gSA tgka rd vuqfoHkkxh; vf/kdkjh lwjtiqj }kjk izdj.k dzeakd 46@v&6@91&92 esa ikfjr vkns’k fnukad 24-10-92 ds iqufoZyksdu dh vuqefr nh xbZ gS] rFkk dysDVj] ljxqtk dk ;g vkns’k fd ^^;g Hkh vknsf’kr fd;k tkrk gS fd iz’uk/khu Hkwfe ls lacaf/kr lHkh fgrc) i{kdkjksa dks lquokbZ dk leqfpr volj iznku djus rFkk vko’;d nLrkostksa dk ijh{k.k djus ds mijkar gh xq.knks”k ds vk/kkj ij vkns’k ikfjr djsaxs** dk va’k oS/kkfud izko/kkuksa ds vuq:i ugha gksus ls fujLr fd;k tkrk gSA lkFk gh lkFk vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] lwjtiqj dk vkns’k fnukad 21-7-2003 mij mfYyf[kr oS/kkfud izko/kkuksa tkrk gS fd iz’uk/khu Hkwfe ls lacaf/kr lHkh fgrc) i{kdkjksa dks lquokbZ dk leqfpr volj iznku djus rFkk vko’;d nLrkostksa dk ijh{k.k djus ds mijkar gh xq.knks”k ds vk/kkj ij vkns’k ikfjr djsaxs** dk va’k oS/kkfud izko/kkuksa ds vuq:i ugha gksus ls fujLr fd;k tkrk gSA lkFk gh lkFk vuqfoHkkxh; vf/kdkjh] lwjtiqj dk vkns’k fnukad 21-7-2003 mij mfYyf[kr oS/kkfud izko/kkuksa ds izdk’k es fujLr fd;k tkrk gSA izLrqr iqujh{k.k vkaf’kd :i ls Lohdkj fd;k tkrk gSA iqujh{k.k vkaf’kd Lohdkj