vkns’k 1- ;g iqujh{k.k dysDVj] jk;x<+ ds jktLo iqujh{k.k izdj.k Ø- 28@v&12@2004&05 esa ikfjr vkns’k fnukad 31-1-2005 ls O;fFkr gksdj NÙkhlx<+ Hkw&jktLo lafgrk 1959 dh /kkjk&50 ds varxZr izLrqr fd;k x;k gSA NÙkhlx<+ Hkw&jktLo lafgrk] 1959 dks vkxs lafgrk dgk tk;sxkA 2- iqujh{k.k vkosnu dafMdk Ø- 1 ls 3 esa izdj.k ds rF; mYys[k fd;s x;s gSa fd xzke&rjkbZeky] i-g-ua- 36] catkjh eafnj ds vklikl fLFkr Hkwfe ls lacaf/kr gSA catkjh eafnj ds if’pe eafnj ds if’pe fn’kk esa vU; yksxksa ds nqdku ,oa edku ds lkFk vkosnd ds firk jekdkar dk Hkh edku gS ftl ij os vkt Hkh jgrs vk jgs gSaA vkosnd ds firk jekdkar prqosZnh dk lu~ 1981 ls guqeku eafnj ds iqtkjh ,oa catkjh eafnj VªLV ds lnL; gSaA catkjh ds vkl&ikl ds Hkwfe;ksa dk O;kolkf;d iz;kstu c<+us ls Hkwfe;ksa dh dher c<+us ls vukosndx.k }kjk gM+ius dk iz;Ru fd;k tk jgk gSA lu~ 1993 esa jk-fu- ,oa iVokjh ls vius i{k esa ?kj cSBs lhekadu izfrosnu fufeZr djk;k x;kA uk;c rglhynkj reukj ds }kjk /kkjk&250] NÙkhlx<+ Hkw&jktLo lafgrk ds rgr vkosnu i= is’k fd;k x;kA uk;c rglhynkj ds }kjk izdj.k Ø- 355@c&121@2003&04 esa ikfjr vkns’k fnukad 8-10-2004 ds rgr /kkjk&250 ds vkosnu i= dks fujLr fd;k x;kA O;ogkj U;k;k/kh’k oxZ&2 ?kj?kksM+k ds le{k izLrqr nkok Hkh vukosnd gkj pqds gSa ,oa QkStnkjh izdj.k Hkh [kkfjt gks pqdk gSA izFke vij ftyk U;k;k/kh’k] jk;x<+ ds le{k is’k feF;k djkjukek ls lacaf/kr nkok Hkh [kkfjt gks pqdk gSA izFke vij ftyk U;k;k/kh’k] jk;x<+ ds le{k is’k feF;k djkjukek ls lacaf/kr nkok Hkh [kkfjt gks pqdk gSA lhekadu izfrosnu 2004 esa 1993 ds lhekadu dh iqf”V djus dk iz;kl fd;k x;k gSA mDr lhekadu ds fo:) dysDVj jk;x<+ ds le{k iqujh{k.k izLrqr fd;s tkus ij 31-1-2005 ds }kjk fujLr fd;k x;kA iqujh{k.k vkosnu i= esa 6 fcanqvksa dk mYys[k fd;k gS] ftlesa eq[; vk/kkj bl izdkj gSa & dysDVj jk;x<+ }kjk vkns’k fnukad 31-1-2005 iw.kZr% fof/k] rF; ,oa izfØ;k ds izfrdwy gksus ls fujLr fd;s tkus ;ksX; gSA iapukek fnukad 10-10-2004 ,oa lhekadu izfrosnu fnukad 11-10-2004 dwVjfpr gksus ls fujLr fd;s tkus ;ksX; gSA [kljk uacj 3@1 dk dkYifud lhekadu jktLo fujh{kd ,oa iVokjh }kjk djus dk dFku gS] tcfd jktLo fujh{kd ,oa iVokjh LosPNk ls lhekadu ugha dj ldrsA nhokuh U;k;ky; ?kj?kksM+k esa nkok [kkfjt gks pqdk gSA lhekadu iw.kZr% voS/kkfud gksus ls fujLr gksus ;ksX; gSA lhekadu fd;s tkus okys Hkwfe ds vklikl ds HkwfeLokfe;ksa gksus ls fujLr fd;s tkus ;ksX; gSA [kljk uacj 3@1 dk dkYifud lhekadu jktLo fujh{kd ,oa iVokjh }kjk djus dk dFku gS] tcfd jktLo fujh{kd ,oa iVokjh LosPNk ls lhekadu ugha dj ldrsA nhokuh U;k;ky; ?kj?kksM+k esa nkok [kkfjt gks pqdk gSA lhekadu iw.kZr% voS/kkfud gksus ls fujLr gksus ;ksX; gSA lhekadu fd;s tkus okys Hkwfe ds vklikl ds HkwfeLokfe;ksa dk /;ku fn;s fcuk dysDVj us iqujh{k.k dks [kkfjt dj egku Hkwy dh gSA izLrqr iqujh{k.k Lohdkj djus dk fuosnu fd;k x;kA 3- vkosnd dh vksj ls Jh ,u-ih- csgjk fo}ku vfHkHkk”kd ,oa vukosndx.k Ø- 1 ,oa 2 dh vksj ls fo}ku vf/koDrk Jh jkts’k oekZ us fyf[kr rdZ izLrqr fd;kA vukosnd Ø- 3 ls 5 dk uke iqujh{k.k ls foyqIr fd;k x;k gSA 4- vkosnd dh vksj ls izLrqr fyf[kr rdZ esa ;g mYys[k fd;k x;k gS fd xzke& rjkbZeky] i-g-ua- 36 esa vkosnd ds firk guqeku eafnj ,oa catkjh eafnj ds o”kZ 1980&81 ls iqtkjh gSaA guqeku eafnj ds nf{k.k fn’kk esa edku ,oa nqdku cukdj fuokl dj jgs gSaA vukosndx.k ds }kjk izLrqr c;ukek ls Kkr gqvk fd xzke rjkbZeky ds uRFkw ekyh ls fnukad 31-03-87 dks :i;s 18000@& esa [kljk uacj 3] jdck 0-844 gs-] Hkwfe Ø; fd;k x;k gSA izeq[k lM+d [kljk uacj 109] jdck 6-038 gs-] Hkwfe rjkbZeky ds lhekvksa ls gksrs gq, x;k gSA fofHkUu daifu;ksa ds LFkkiuk gksus ls dkj.k ogka dh tehu dk ewY; c<+ x;k gSA vukosndx.k vkfFkZd n`f”V laiUu gksus ls jktLo fujh{kd ,oa iVokjh rFkk uk;c rglhy dks vius i{k esa dj feF;k dkxtkr cuokrs jgs gSaA vukosnd dh Hkwfe iqjkus lM+d ds if’pe fn’kk esa fLFkr gSA lu~ 2004 ds lhekadu ,oa uD’kk ,oa c;ukes ds uD’kk esa dkQh fojks/kkHkkl gSA Jheku O;ogkj U;k;k/kh’k oxZ&2] ?kj?kksM+k ds l- okn Øekad 45&v@98 esa vukosndx.k ds mDr nkok fnukad 11-2-2000 [kkfjt gks pqdk gSA nhokuh ls QkStnkjh izdj.k esa vlQy gksus ds ckn vukosndx.k }kjk lu~ 1993 esa NydiV dj ?kj cSBs lhekadu izfrosnu] iapukek ,oa uD’kk rS;kj djk;k] vkosnd ,oa vklikl ds O;fDr dks uk O;fDr’k% uksfVl] uk gh mn~?kks”k.kk tkjh dh xbZA uk;c rglhynkj d le{k vukosnd vukosndx.k }kjk cstk dCtk dk izdj.k izLrqr djus ij vkosnd dh Hkwfe gksuk ikdj /kkjk&248 NÙkhlx<+ Hkw&jktLo lafgrk ds rgr~ vFkZnaM ls nafMr fd;k x;kA vukosndx.k ds }kjk ,d feF;k fdjk;kukek fufeZr dj vkosnd ds fo:) r`rh; vij ftyk U;k;k/kh’k jk;x<+ esa nkok izLrqr fd;k x;kA mDr izdj.k ds tokc gh mn~?kks”k.kk tkjh dh xbZA uk;c rglhynkj d le{k vukosnd vukosndx.k }kjk cstk dCtk dk izdj.k izLrqr djus ij vkosnd dh Hkwfe gksuk ikdj /kkjk&248 NÙkhlx<+ Hkw&jktLo lafgrk ds rgr~ vFkZnaM ls nafMr fd;k x;kA vukosndx.k ds }kjk ,d feF;k fdjk;kukek fufeZr dj vkosnd ds fo:) r`rh; vij ftyk U;k;k/kh’k jk;x<+ esa nkok izLrqr fd;k x;kA mDr izdj.k ds tokc esa dgk x;k fd vkosnd ds firk dk edku gS og vius firk ds lkFk jgrk gSA fdjk;kukek feF;k ,oa cukoVh gSA mlesa mldk dgha gLrk{kj ugha gSA catkjh eafnj ds VªLV ds izca/kd dysDVj us mDr Hkwfe dks ukius dk vkns’k tkjh dh gSA vukosndx.k }kjk Ø; Hkwfe esa iVokjh }kjk foØ; NkaV ,oa uD’kk fn;k x;k gS] og uD’kk 2004 ds lhekadu uD’kk ls fHkUu gSA {ks= cqd esa [kljk uacj 2@3] 3@1 ,oa 2@2 dk mYys[k gS] fdarq [kljk uacj 2@2 uD’kk esa ugha n’kkZ;k x;k gSA vukosndx.k }kjk izLrqr c;ukek ds uD’kk esa dgha ij f’ko eafnj] guqeku eafnj dk mYys[k ugha gSA dysDVj] jk;x<+ ds le{k nLrkost lfgr vkifÙk izLrqr fd;k x;k fdarq dysDVj jk;x<+ }kjk lu~ 2004 ds lhekadu ds fo:) mBk;s x;s fof/k iz’uksa dks utj vankt dj iqujh{k.k dj [kkfjt dj fn;k x;kA iqujh{k.k Lohdkj djus dk fuosnu fd;k x;kA 5- vukosnd Ø- 1 ,oa 2 us fyf[kr rdZ esa iqujh{k.k Kkiu dh dafMdkokj tokc izLrqr djrs gq, n’kkZ;k gS fd vkosnd dk firk jekdkar guqeku eafnj dk iqtkjh ugha gS] uk gh mlus dksbZ edku guqeku eafnj ls yxdj o f’ko eafnj ds ihNs cukdj ifjokj ds lkFk fuokl djrk gSA ftl LFkku dks iqujh{k.kdrkZ }kjk fuokl djuk dgk tk jgk gS og ek= ,d iku dh nqdku gS tks voS/k gS dCtk gSA mDr voS/k dCtk gVkus vukosndx.k }kjk /kkjk&250 ds rgr uk;c rglhynkj reukj ds le{k vkosnu i= izLrqr fd;s tkus ij vkns’k fnukad 10-5-99 ds }kjk vkosnd dks dCtk gVkus dk vkns’k fn;k x;kA iqujh{k.kdrkZ }kjk dafMdk&2 ds rF; bl U;k;ky; esa igyh ckj mBk;s x;s gSa] dysDVj U;k;ky; esa mDr vk/kkj ugha n’kkZ;s x;s gSa] ;g rF; euekus <ax ls U;k;ky; dks xqejkg djus ds fu;r ls izLrqr fd;k x;k gSA uk;c rglhynkj reukj ds }kjk /kkjk&250 dk vkosnu&i= fujLr ugha fd;k x;k] cfYd vkosnu }kjk vkSj vf/kd vfrØe.k fd;s tkus ls jksdus gsrq LFkxu vkosnu dks uk;c rglhynkj }kjk fujLr fd;k x;k] ftlds fo:) vuqfoHkkxh; vf/kdkjh ds ;gka fd;k x;k izdj.k vHkh yafcr gSA vkosnd }kjk euekus <ax ls U;k;ky; dks xqejkg djus ds fu;r ls izLrqr fd;k x;k gSA uk;c rglhynkj reukj ds }kjk /kkjk&250 dk vkosnu&i= fujLr ugha fd;k x;k] cfYd vkosnu }kjk vkSj vf/kd vfrØe.k fd;s tkus ls jksdus gsrq LFkxu vkosnu dks uk;c rglhynkj }kjk fujLr fd;k x;k] ftlds fo:) vuqfoHkkxh; vf/kdkjh ds ;gka fd;k x;k izdj.k vHkh yafcr gSA vkosnd }kjk ,d iku Bsyk iqu% cukdj vfrØe.k fd;k nksuksa iku nqdku utnhd FksA mDr iku Bsyk [kljk ua- 3 esa u gksdj [kljk uacj 109 esa gSA ?kj?kksM+k U;k;ky; ds okn esa iVokjh }kjk lR;kiu esa dgk x;k fd mDr iku Bsyk [kljk uacj 109 esa gSA mDr okn vukosndx.k }kjk cy ugha fn;s tkus ,oa izdj.k esa vuqifLFkr gksus ls fujLr gqvkA O;kns’k dk vkosnu vukosndx.k }kjk jktLo U;k;ky; esa dk;Zokgh izkjaHk gksus oDr ugha nsus ds dkj.k fujLr gqvkA lhekadu izfrosnu fnukad 11-10-2004 iwjh rjg ls oS/kkfud izfØ;k vklikl ds lHkh yksxksa dh tkudkjh ds rgr fd;k x;kA Hkwfe dk fof’k”V uki tkuus ds fy;s {ks= iqfLrdk cuk;h xbZ] ftlds vk/kkj ij lhekadu izfrosnu fn;k x;k gSA vkosnd dk [kljk ua- 3@1 dk dkYifud lhekadu dh ckr dguk vlR; gSA vkosnd ds }kjk lacaf/kr Hkwfe ds jktLo vfHkys[kksa dh izfrfyfi U;k;ky; esa izLrqr ugha fd;k] ml Hkwfe ls mldk dksbZ okLrk ugha gSA blfy;s lhekadu izfrosnu dks pqukSrh nsus dk vf/kdkj Hkh vkosnd dks ugha gSA vkosnd dks mDr Hkw[kaM vukosndx.k }kjk fyf[kr djkjukek }kjk fdjk;s ij fn;k x;k gS ,oa fdjk;snkj dks lhekadu dk pqukSrh nsus dk vf/kdkj ugha gSA vkosnd lhekadu ds le; mifLFkr jgdj gLrk{kj djus ls badkj fd;kA ,slh fLFkfr esa vuqifLFkfr esa lhekadu fd;k tkuk ugha ekuk tkosxkA 1987 jktLo fu.kZ; 391 ykxw gksrk gSA lhekadu rglhynkj] ljiap] iap] ,oa vU; yksxksa dh mifLFkfr esa fd;k x;k] ,slh ifjlhek ‘kadk ls ijs gksrk gSA bl laca/k esa 2001 e-ç- jkT; fu.kZ; 75 ykxw gksrk gSA iqujh{k.k fujLr djus dk fuosnu fd;k x;kA 6- iqujh{k.kdrkZ ,oa vukosnd Ø- 1 ,oa 2 dh vksj ls izLrqr fyf[kr rdZ ds ifjizs{; esa dysDVj] jk;x<+ ds izdj.k Ø- 28@v&12@04&05 ,oa uk;c rglhynkj reukj ds izdj.k esa Ø- 1@v&12@03&04 ds ewy vfHkys[kksa esa lw{e v/;;u fd;k x;kA 7- uk;c rglhynkj] reukj ds izdj.k Ø- 1@v&12@03&04 esa ;g mYysf[kr gS fd [k-ua- 213 jdck 1-038 gs- ,oa 34 jdck 0-304 o 35 jdck 5-808 gs- Hkwfe ds lhekadu gsrq vkosnu i= ij iz’uk/khu lhekadu dk;Zokgh dh xbZA mDr lhekadu dk;Z 28@v&12@04&05 ,oa uk;c rglhynkj reukj ds izdj.k esa Ø- 1@v&12@03&04 ds ewy vfHkys[kksa esa lw{e v/;;u fd;k x;kA 7- uk;c rglhynkj] reukj ds izdj.k Ø- 1@v&12@03&04 esa ;g mYysf[kr gS fd [k-ua- 213 jdck 1-038 gs- ,oa 34 jdck 0-304 o 35 jdck 5-808 gs- Hkwfe ds lhekadu gsrq vkosnu i= ij iz’uk/khu lhekadu dk;Zokgh dh xbZA mDr lhekadu dk;Z ds fy;s pkj jktLo fujh{kd] rhu iVokjh] xzke ljiap rjkbZeky ,oa eka catkjh VªLV ds lnL;] x.kekU; ukxfjd rFkk vukosnd x.ks’kjke txrjke dh mifLFkfr esa lhekadu fd;k x;kA lhekadu izfrosnu fnukad 10-10-04 iapukek] fQYMcqd] uD’kk [kljk ¼la;qDr lhekadu izfrosnu½ izdj.k esa layXu fd;k x;kA vukosndx.k dks fn;s x;s funsZ’k ij lhekadu {ks= esa viuh Hkwfe ij dCts dk igpku fpUg cuk;k x;kA 8- dysDVj] jk;x<+ ds iqujh{k.k izdj.k Ø- 28@v&12@04&05 esa ikfjr vkns’k fnukad 31-1-2005 esa bl laca/k esa iw.kZ fo’ys”k.k fd;k gSA vkns’k ds vafre nks iSjk esa dysDVj] jk;x<+ ds fu”d”kZ fn;s gSa fd ^^lhekadu izfrosnu ds voyksdu ls Li”V gS fd lhekadu 4 jktLo fujh{kdksa }kjk feydj fd;k x;kA fgrc) i{kdkjksa dks lwpuk nh xbZ FkhA fgrc) O;fDr mifLFkr Hkh gq, Fks muds le{k jktLo fujh{kdksa }kjk lhekadu fd;k x;kA lhekadu ds le; iapukek rS;kj fd;k x;k gS] ftlesa jktLo fujh{kdksa ds lkFk mifLFkr O;fDr;ksa ds Hkh gLrk{kj gSaA uk;c rglhynkj ds rdZ ls eSa lger gw¡ vkosnd fgrc) i{kdkj ugha gksus ls mls lwpuk nsus dh vko’;drk ugha FkhA mijksDr vk/kkj ij eSa bl fu”d”kZ ij igqapk gw¡ fd jktLo fujh{kdksa }kjk tks lhekadu fd;k x;k gS og fof/k vuqlkj fd;k x;k gSA oS/kkfud i{kdkjksa dh mifLFkfr esa lhekadu fd;k x;k gSA Hkwfe dk lhekadu o”kZ 1993 esa Hkh fd;k x;k Fkk] orZeku lhekadu dk mDr iwoZ esa lhekadu ls feyku gksrk gSA vr% iz’uk/khu lhekadu esa fdlh izdkj ds gLr{ksi dh vko’;drk ugha gksus dk fu”d”kZ nsrs gq, vkns’k dh iqf”V dhA** 9- izdj.k esa eq[; okn fcanq ;g gS fd lhekadu dk;Zokgh esa oS/kkfud izfØ;kvksa dk ikyu fd;k x;k vFkok ugha \ iqujh{k.kdrkZ dks mDr lhekadu izfrosnu dks pqukSrh nsus dk D;k oS/kkfud vf/kdkj gS \ uk;c rglhynkj ds izdj.k Ø- 1@v&12@2004&05 ds izdj.k ,oa vkns’k if=dk dk lw{e v/;;u fd;k x;kA iz’uk/khu lhekadu fnukad 10-10-04 ds fy;s leLr fgr/kkjh i{kdksa dks fof/kor~ lwpuk izsf”kr fd;k x;kA jktLo foHkkx ds veys 4 jktLo fujh{kdksa rFkk iVokfj;ksa dh la;qDr Vhe ds }kjk fofgr izfØ;kvksa dk ikyu djrs gq;s lhekadu dh dk;Zokgh fd;k x;ka iapukek esa gS \ uk;c rglhynkj ds izdj.k Ø- 1@v&12@2004&05 ds izdj.k ,oa vkns’k if=dk dk lw{e v/;;u fd;k x;kA iz’uk/khu lhekadu fnukad 10-10-04 ds fy;s leLr fgr/kkjh i{kdksa dks fof/kor~ lwpuk izsf”kr fd;k x;kA jktLo foHkkx ds veys 4 jktLo fujh{kdksa rFkk iVokfj;ksa dh la;qDr Vhe ds }kjk fofgr izfØ;kvksa dk ikyu djrs gq;s lhekadu dh dk;Zokgh fd;k x;ka iapukek esa mifLFkr O;fDr;ksa ds gLrk{kj Hkh djk;s x;sA vkosnd ds }kjk iapukek esa gLrk{kj djus ls badkj fd;k x;kA lhekadu izfrosnu fnukad 11-10-04 {ks= iqfLrdk ,oa uD’kk vkfn ds voyksdu ls Li”V gS fd lhekadu dh dk;Zokgh esa izfØ;kvksa dk ikyu fd;k x;k gSA tgka rd iz’uk/khu lhekadu esa iqujh{k.kdrkZ dks lwpuk nsus dk iz’u gS] bl laca/k esa vkosnd us fdlh Hkh U;k;ky; esa mDr Hkwfe esa fof/kor vf/kdkj gksus dk dksbZ Hkh jktLo vfHkys[k dh izfrfyfi ,oa nLrkost izLrqr ugha fd;k gS] ftlls ;g izekf.kr gks lds fd og mDr Hkwfe dk fof/kor~ Hkw&Lokeh gSA izkjaHkr% fdlh Hkwfe ij jktLo vfHkys[kksa ds vuqlkj vf/kdkj l`ftr uk gks] rks ekSf[kd dFku ij vf/kdkj izkIr ugha gksrs] mls lizek.k fl) djuk vfuok;Z gSA iqujh{k.k ;g fl) djus esa vlQy jgk gS fd og dSls mDr Hkwfe dk vf/kdkj j[krk gSA lhekadu izfrosnu fnukad 11-10-2004 esa ;g mYys[k gS fd fnukad 9-10-04 dks mifLFkr yksxksa ds [kljk uacj 2@3 jdck 1-036 gs- ¼catkjh eafnj dh Hkwfe½ ds lhekadu ds le; mifLFkr layXu HkwfeLokeh vukosndx.k x.ks’kjke txrjkedk }kjk /kkfjr Hkwfe [kljk ua- 3@1 ds Hkwfe dk lhekadu gsrq vkknsf’kr mDr [kljk uacj ds nf{k.k Hkkx esa fLFkr gS] ftls iwoZ esa gq;s lhekadu izfrosnu dh Nk;kizfr miyC/k djkdj lR;kiu djrs gq;s lhekadu uki fd;s tk;s] rkfd vkxs dHkh Hkh eafnj dh Hkwfe ls dksbZ fookn u jgs] nksuksa uacjksa dk lhekadu dh dk;Zokgh dh xbZ gSA bl izdkj oS/kkfud vk/kkj viukrs gq, lhekadu dh dk;Zokgh dh xbZA bl laca/k esa vukosnd ds }kjk U;k; n`”Vkar 1987 jktLo fu.kZ; 391 ,oa 2001 e-ç- jkT; jktLo fu.kZ; 75 dk mYys[k fd;k x;k] tks bl izdj.k esa izklafxd izrhr gksrk gSA 10- izdj.k esa vU; dksbZ fof/kd fcanq fufgr ugha gS vkSj u gh fyf[kr rdZ esa ,slk dksbZ rF; mYys[k fd;k x;k] ftldks bl U;k;ky; }kjk fopkj fd;k tk ldsA izdj.k dk lexz :i ls ifj’khyu fd;k ,oa miyC/k fjdkMZ~l nLrkostksa ,oa nksuksa U;k;ky;ksa ds vkns’kksa dks xaHkhjrk ls euu fd;k x;kA dysDVj jk;x<+ }kjk ikfjr vkns’k esa gLr{ksi djus dk vkSfpR; izrhr ugha gksrk fof/kd fcanq fufgr ugha gS vkSj u gh fyf[kr rdZ esa ,slk dksbZ rF; mYys[k fd;k x;k] ftldks bl U;k;ky; }kjk fopkj fd;k tk ldsA izdj.k dk lexz :i ls ifj’khyu fd;k ,oa miyC/k fjdkMZ~l nLrkostksa ,oa nksuksa U;k;ky;ksa ds vkns’kksa dks xaHkhjrk ls euu fd;k x;kA dysDVj jk;x<+ }kjk ikfjr vkns’k esa gLr{ksi djus dk vkSfpR; izrhr ugha gksrk gSA vr% dysDVj jk;x<+ }kjk ikfjr vkns’k 31-1-2005 fof/klEer~ gksus ls fLFkj j[kk tkrk gSA iqujh{k.k vLohdkj